สอน​ผู้​สูง​อายุ​ใช้​สมา​ร์ท​โฟน ตั้ง​ตัว​อักษร ซูม​จอ และ​โหมด​แอป​น้อย

การ​สอน​พ่อ​แม่​หรือ​ลูกค้า​สูง​วัย​ใช้​สมา​ร์ท​โฟน​ควร​เริ่ม​จาก​การ​ตั้ง​เครื่อง​ให้​อ่าน​ง่าย​และ​กด​ง่าย ก่อน​จะ​สอน​แอป​ใด​แอป​หนึ่ง เพราะ​ทุก​แอป​ที่​สอน​ต่อ​จาก​นั้น​ใช้​หน้า​จอ​เดียวกัน บท​นี้​รวบรวม​ขั้น​ตอน​ตั้ง​ค่า​จาก​คู่มือ​ทางการ​ของ Apple และ Google ได้แก่ การ​ปรับ​ขนาด​ตัว​อักษร การ​ซูม​หน้า​จอ และ​โหมด Assistive Access ของ iPhone พร้อม​หลัก​การ​สอน​ที่​ให้​เจ้าของ​เครื่อง​เป็น​คน​กด​เอง เหมาะ​กับ​ลูก​หลาน​ที่​สอน​คนใน​บ้าน และ​ธุรกิจ​ที่​จัด​สอน​ใช้​มือ​ถือ​ให้​ลูกค้า เช่น สาขา​ธนาคาร คลินิก หรือ​ร้าน​มือ​ถือ

ชื่อ​เมนู​ใน​บท​นี้​อ้าง​ตาม​หน้า​ช่วย​เหลือ​ภาษา​อังกฤษ​ของ​ทั้ง​สอง​บริษัท เครื่อง​ที่​ตั้ง​ภาษา​ไทย​จะ​แสดง​ชื่อ​เมนู​เป็น​ภาษา​ไทย ฝั่ง Android หน้า​ช่วย​เหลือ​ของ Google ให้​เปิด​แอป​การ​ตั้ง​ค่า​แล้ว​พิมพ์​ชื่อ​เมนู​ใน​ช่อง​ค้นหา ซึ่ง​เป็น​วิธี​ที่​ไม่​ต้อง​จำ​ตำแหน่ง​เมนู

คน​วัย​หก​สิบ​ขึ้น​ไป​เกือบ​ทั้งหมด​ดูแล​ตัว​เอง​ได้ รายงาน​สถานการณ์​ปี 2567 ที่​กรม​กิจการ​ผู้​สูง​อายุ​จัด​ทำ​ระบุ​ว่า​ผู้​สูง​อายุ​เกือบ​ทั้งหมด หรือ 96.86 คนใน​ทุก 100 คน ดูแล​กิจวัตร​พื้น​ฐาน​ของ​ตัว​เอง​ได้ คน​ที่มา​เรียน​ใช้​มือ​ถือ​จึง​เป็น​ผู้ใหญ่​ที่​รู้​ว่า​ตัว​เอง​อยาก​ทำ​อะไร ครู​ที่​ดี​เริ่ม​จาก​คำถาม​สาม​ข้อ แล้ว​ฟัง​คำ​ตอบ​ให้​จบ​ก่อน​หยิบ​เครื่อง​ขึ้น​มา

คำ​ตอบ​ข้อ​แรก​กำหนด​ลำดับ​บท​เรียน​ทั้งหมด คน​ที่​อยาก​นัด​หมอ​ผ่าน​แอป​โรง​พยาบาล​เรียน​คนละ​ลำดับ​กับ​คน​ที่​อยาก​ส่ง​รูป บท​นี้​จึง​สอน​การ​ตั้ง​ค่า​พื้น​ฐาน​ที่​ใช้ได้​กับ​ทุก​เป้า​หมาย แล้ว​ค่อย​ต่อ​ไป​ที่​แอป​เฉพาะ

ทำไม​ควร​ให้​เจ้าของ​เครื่อง​เป็น​คน​ตอบ​ว่า​อยาก​เรียน​อะไร

เพราะ​คน​เรียน​จำ​ขั้น​ตอน​ที่​ตัว​เอง​ได้​ใช้​จริง​ได้​นาน​กว่า และ​การ​ถาม​เป็นการ​ยอมรับ​ว่า​เจ้าของ​เครื่อง​เป็น​ผู้​ตัดสิน​ใจ ลูก​หลาน​ที่​ตั้ง​แอป​ให้​ครบ​สิบ​แอป​ใน​วัน​เดียว​อาจ​ทำให้​หน้า​จอ​รก​จน​หา​แอป​ที่​ใช้​จริง​ไม่​เจอ การ​เริ่ม​จาก​หนึ่ง​เป้า​หมาย​ที่​เจ้าของ​เครื่อง​เลือก​เอง​ทำให้​บท​เรียน​แรก​จบ​ด้วย​งาน​ที่​สำเร็จ​จริง​หนึ่ง​อย่าง

หน้า​เปลี่ยน​การ​ตั้ง​ค่า​ข้อความ​และ​การ​แสดง​ผล​ของ Android แยก​การ​ตั้ง​ค่า​ไว้​สอง​ค่า และหน้า​เปลี่ยน​ขนาด​ตัว​อักษร​ของ Apple แยก​ไว้​สอง​ระดับ

Google เตือน​ว่าการ​ตั้ง​ขนาด​ตัว​อักษร​ใช้​กับ​บาง​แอป​ไม่​ได้ ส่วน Apple เตือน​ว่า​ตัว​อักษร​ที่​ใหญ่​เกิน​ไป​อาจ​ทำให้​กด​ปุ่ม​หรือ​ฟังก์ชัน​ใน​แอป​ยาก ถ้า​เจอ​ปัญหา​นี้​ให้​กลับ​ไป​ลด​ขนาด​ลง หน้า​ของ Android ยัง​มี​ปุ่ม Reset settings ให้​กลับ​ไป​ค่า​เดิม​ของ​เครื่อง​ได้​ทันที

ควร​ปรับ​ตัว​อักษร​ใหญ่​แค่​ไหน

ปรับ​ที​ละ​ขั้น​แล้ว​ให้​เจ้าของ​เครื่อง​ลอง​อ่าน​ข้อความ​จริง เช่น ข้อความ​ใน​แอป​แชต​หรือ​ราย​ชื่อ​ผู้​ติดต่อ ใน​ระยะ​ที่​ถือ​มือ​ถือ​ตาม​ปกติ หยุด​ที่​ขั้น​ที่​อ่าน​ได้​โดย​ไม่​ต้อง​หรี่​ตา​หรือ​ยกมือ​ถือ​เข้า​ใกล้​หน้า แล้ว​เปิด​แอป​ที่​ใช้​บ่อย​สอง​สาม​แอป​ดู​ว่า​ปุ่ม​ยัง​อยู่​ครบ​และ​กด​ได้ ถ้า​ตัว​อักษร​ใหญ่​พอ​แต่​ไอคอน​ยัง​เล็ก ให้​ปรับ Display size บน Android แทน​การ​เพิ่ม​ตัว​อักษร​ต่อ

นอกจาก​ขนาด​ตัว​อักษร มี​การ​ตั้ง​ค่า​ไหน​ช่วย​ให้​อ่าน​ง่าย​ขึ้น​อีก

หน้า​เดียวกัน​ของ Google มี​อีก​สาม​ตัว​เลือก​ใน​เมนู Accessibility > Display size and text ตัว​แรก​คือ Bold text ที่​ทำให้​ตัว​อักษร​หนา​ขึ้น ตัว​ที่​สอง​คือ Outline text ซึ่ง​ใช้ได้​กับ Android 16 ขึ้น​ไป ส่วน​เครื่อง​ที่​เป็น Android 15 ลงมา Google ให้​ใช้ high-contrast text แทน ตัว​ที่​สาม​อยู่​ใน​หน้า​เดียวกัน คือ​การ​ปิด​ภาพ​เคลื่อนไหว (Remove animations) ซึ่ง​ลด​การ​เคลื่อนไหว​บน​จอ​ระหว่าง​เปลี่ยน​หน้า ควร​เปิด​ที​ละ​ตัว​แล้ว​ให้​เจ้าของ​เครื่อง​บอก​ว่า​ตัว​ไหน​ช่วย​จริง เพราะ​แต่ละ​คน​อ่าน​จอ​ได้​ดี​ด้วย​การ​ตั้ง​ค่า​คนละ​แบบ

บาง​แอป​ไม่​ขยาย​ตัว​อักษร​ตาม​การ​ตั้ง​ค่า หน้า​การ​ใช้​การ​ขยาย​หน้า​จอ​ของ Android อธิบาย​การ​ซูม​ไว้​สอง​แบบ คือ​ขยาย​ทั้ง​จอ และ​ขยาย​บาง​ส่วน​ของ​จอ ผู้​ใช้​ตั้ง​ทาง​ลัด​สำหรับ​เปิด​การ​ขยาย​ได้ ทาง​ลัด​แบบ​หนึ่ง​คือ​แตะ​หน้า​จอ​เร็ว ๆ สาม​ครั้ง ซึ่ง​หน้า​เดียวกัน​เตือน​ว่า​อาจ​ทำให้​เครื่อง​ช้า​ลง เมื่อ​เปิด​การ​ขยาย​แล้ว ใช้​สอง​นิ้ว​ถ่าง​หรือ​หุบ​เพื่อ​ปรับ​ระดับ และ​ใช้​ทาง​ลัด​เดิม​อีก​ครั้ง​เพื่อ​ปิด

ซูม​หน้า​จอ​กับ​ขยาย​ตัว​อักษร​ต่าง​กัน​อย่างไร

ขยาย​ตัว​อักษร​เป็นการ​ตั้ง​ค่า​ถาวร ใช้​กับ​ทุก​หน้าที่​รองรับ ส่วน​ซูม​หน้า​จอ​เป็นการ​ขยาย​ชั่วคราว​ตอน​ที่​ต้อง​อ่าน​อะไร​เล็ก ๆ เช่น ตัวเลข​บน​หน้า​จ่าย​เงิน​หรือ​ข้อความ​ใน​รูป ผู้​สูง​อายุ​ที่​อ่าน​จอ​ได้​ดี​อยู่​แล้ว​อาจ​ใช้​แค่​การ​ซูม ส่วน​คน​ที่​อ่าน​ยาก​ทุก​หน้า​ควร​ปรับ​ตัว​อักษร​ก่อน แล้ว​ค่อย​ใช้​การ​ซูม​เสริม​ใน​หน้าที่​ยัง​เล็ก

คู่มือ Assistive Access ของ Apple อธิบาย​ว่า​โหมด​นี้​ออกแบบ​ให้​คน​ที่​มี​ความ​บกพร่อง​ด้าน​การ​รับ​รู้​ใช้ iPhone ได้​เอง โดย​ทำให้​สิ่ง​บน​หน้า​จอ​ใหญ่​ขึ้น ฟีเจอร์​น้อย​ลง และ​เข้าใจ​ง่าย​ว่า​กด​อะไร​ได้​บ้าง ผู้​สูง​อายุ​ไม่​จำเป็น​ต้อง​ใช้​โหมด​นี้​ทุก​คน แต่​คน​ที่​อยาก​ได้​หน้า​จอ​ที่​มี​เฉพาะ​แอป​ที่​ใช้​จริง เลือก​เปิด​ได้

ใคร​ควร​เป็น​คน​ตั้ง​ค่า Assistive Access

Apple ระบุ​ว่า​โหมด​นี้​อาจ​ตั้ง​ค่า​ได้​ง่าย​ที่สุด​เมื่อ​มี​คน​ที่​ผู้​ใช้​ไว้ใจ​ช่วย เช่น คนใน​ครอบครัว​หรือ​ผู้​ดูแล​ที่​รู้จัก​ผู้​ใช้ และ​ช่วย​เลือก​แอป​ที่​เหมาะ​กับ​ความ​ต้องการ คน​ช่วย​อาจ​ต้อง​ใช้​รหัส Apple Account หรือ​รหัส​ปลด​ล็อก​เครื่อง​ของ​ผู้​ใช้​ด้วย ขั้น​ตอน​ที่ 6 ยัง​ให้​สร้าง Apple Account สำรอง​ไว้​กู้​รหัส​ของ​โหมด​นี้​ได้ ถ้า​ไม่​สร้าง​แล้ว​ลืม​รหัส ต้อง​รีเซ็ต iPhone ทั้ง​เครื่อง ลูก​หลาน​ที่​ตั้ง​ค่า​ให้​จึง​ควร​จด​รหัส​ไว้​ใน​ที่​ที่​เจ้าของ​เครื่อง​เข้า​ถึง​ได้

หน้า​จอ​แบบ Rows กับ Grid เลือก​แบบ​ไหน

คู่มือ​ของ Apple อธิบาย​ว่า Rows จัด​สิ่ง​บน​หน้า​จอ​เป็น​รายการ​ที่​อ่าน​ง่าย ส่วน Grid ทำให้​สิ่ง​บน​หน้า​จอ​ใหญ่​ขึ้น​และ​จัด​เป็น​ตาราง โดย​เน้น​รูป​และ​ไอคอน คน​ที่​อ่าน​ชื่อ​แอป​ได้​สบาย​และ​ชอบ​เห็น​ชื่อ​ชัด ๆ อาจ​เหมาะ​กับ Rows ส่วน​คน​ที่​จำ​แอป​จาก​รูป​ไอคอน​มากกว่า​ชื่อ อาจ​เหมาะ​กับ Grid วิธี​เลือก​ที่​ดี​ที่สุด​คือ​เปิด​ให้​ดู​ทั้ง​สอง​แบบ แล้ว​ให้​เจ้าของ​เครื่อง​เลือก​เอง

หลัก​ที่​คู่มือ​ของ Apple สะท้อน​ไว้​คือ​เครื่อง​ต้อง​เป็น​ของ​ผู้​ใช้ Apple ให้​ตรวจ​ว่า​บัญชี​ใน​เครื่อง​เป็น​ของ​ผู้​ใช้​เอง และ​ให้​ผู้​ใช้​รู้​รหัส​ปลด​ล็อก​เครื่อง การ​สอน​ก็​ใช้​หลัก​เดียวกัน

ข้อ​สุดท้าย​สำคัญ​กับ​ผู้​เรียน​ทุก​วัย คน​ที่​รู้​ว่า​กลับ​หน้า​หลัก​ได้​ทุก​เมื่อ​จะ​กล้า​ลอง​กด​มาก​ขึ้น ส่วน​การ​เขียน​ขั้น​ตอน​ด้วย​คำ​ที่​เห็น​บน​จอ​ช่วย​ให้​ทวน​เอง​ได้​โดย​ไม่​ต้อง​โทร​ถาม

สอน​เรื่อง​ความ​ปลอดภัย​พร้อม​กับ​การ​ตั้ง​ค่า​ได้​ไหม

ได้ แต่​แยก​เป็น​บท​เรียน​ถัด​ไป​จะ​ชัด​กว่า เมื่อ​เจ้าของ​เครื่อง​อ่าน​จอ​ได้​สบาย​แล้ว บท​เรียน​เรื่อง​โอน​เงิน​และ​สังเกต​สัญญาณ​หลอก​ลวง​ต่อ​ได้​จากสอน​ผู้​สูง​อายุ​ใช้​แอป​ธนาคาร วงเงิน​โอน สแกน​หน้า และ​พร้อม​เพย์ ส่วน​การ​ตั้ง​ค่า​ไม่​ให้​คน​แปลก​หน้า​ทัก​มา​และ​การ​ดู​ว่า​บัญชี​ไหน​เป็น​ของ​จริง​อยู่​ในสอน​ผู้​สูง​อายุ​ใช้ LINE ปิด​ทาง​คน​แปลก​หน้า และ​เช็​กบัญ​ชี​ทางการ และ​การ​นัด​โรง​พยาบาล​ผ่าน​แอป​อยู่​ในคู่มือ​นัด​หมาย​โรง​พยาบาล​ออนไลน์

ธุรกิจ​ที่​จัด​สอน​แล้ว​พบ​ว่า​ลูกค้า​ติดขัด​ที่​หน้า​จอ​ของ​แอป​ตัว​เอง ใช้​เกณฑ์ WCAG 2.2 และ​การ​วาง​ช่อง​ทาง​ติดต่อ​พนักงาน​ในบท​ออกแบบ​บริการ​สำหรับ​ผู้​สูง​อายุ ตรวจ​ต่อ​ได้ ส่วน​ธุรกิจ​ที่​อยาก​ประเมิน​ว่า​ควร​เปิด​คลาส​กี่​รอบ ดู​จำนวน​ผู้​สูง​อายุ​ใน​จังหวัด​ของ​ตัว​เอง​ได้​จากบท​การ​ตลาด​ผู้​สูง​อายุ​ไทย​แยก​ตาม​ช่วง​อายุ​และ​จังหวัด ซึ่ง​แยก​ช่วง​อายุ 60-69 ปี​กับ 80 ปี​ขึ้น​ไป​ไว้​ครบ​ทั้ง 77 จังหวัด​ตาม​ทะเบียน​เดือน​สิงหาคม 2569

1. ถาม​เป้า​หมาย​ของ​ผู้​เรียน​ตอน​ลง​ทะเบียน แล้ว​จัด​กลุ่ม​ตาม​เป้า​หมาย
2. เตรียม​เครื่อง​ทั้ง Android และ iPhone ไว้​สาธิต เพราะ​เมนู​ต่าง​กัน
3. แจก​เอกสาร​ขั้น​ตอน​ที่​ใช้​คำ​ตรง​กับ​บน​จอ ตัว​อักษร​ใหญ่
4. ให้​พนักงาน​ยืน​ข้าง​ผู้​เรียน ไม่​ถือ​เครื่อง​ของ​ผู้​เรียน
5. จด​คำถาม​ที่​ผู้​เรียน​ถาม​บ่อย แล้ว​ส่ง​ให้​ทีม​ที่​ดูแล​แอป​ของ​ร้าน

พนักงาน​ที่​สอน​ต้อง​รู้​อะไร​ก่อน

ต้อง​รู้​ชื่อ​เมนู​ใน​เครื่อง​ที่​ตั้ง​ภาษา​ไทย​ของ​ยี่ห้อ​ที่​ลูกค้า​ใช้​มาก​ที่สุด และ​รู้​วิธี​กลับ​ค่า​เดิม​ของ​ทุก​การ​ตั้ง​ค่าที่​สอน เช่น ปุ่ม Reset settings ของ​หน้า​ขนาด​ตัว​อักษร​บน Android พนักงาน​ควร​ถาม​ก่อน​แตะ​เครื่อง​ของ​ลูกค้า​ทุก​ครั้ง และ​ไม่​ขอ​รหัส​ผ่าน​ของ​บัญชี​ใด ๆ เพราะ​รหัส​เป็น​ของ​เจ้าของ​เครื่อง

การ​สอน​ผู้​สูง​อายุ​ใช้​สมา​ร์ท​โฟน​เริ่ม​จาก​ถาม​ว่า​เจ้าของ​เครื่อง​อยาก​ทำ​อะไร แล้ว​ตั้ง​เครื่อง​ให้​อ่าน​และ​กด​ได้​สบาย Android ปรับ​ขนาด​ตัว​อักษร​ได้​ถึง 200% และ​ปรับ Display size แยก​ได้ iPhone ปรับ Text Size และ​เปิด Larger Text สำหรับ​ตัว​ที่​ใหญ่​กว่า​นั้น Apple เตือน​ว่า​ตัว​อักษร​ที่​ใหญ่​เกิน​ไป​ทำให้​กด​ปุ่ม​ยาก แอป​ที่​ไม่​ขยาย​ตาม​ใช้​การ​ซูม​หน้า​จอ​แทน ส่วน Assistive Access ย่อหน้า​จอ iPhone เหลือ​แอป​ที่​เลือก และ Apple แนะนำ​ให้​ตั้ง​ร่วม​กับ​คน​ที่​ผู้​ใช้​ไว้ใจ โดย​เจ้าของ​เครื่อง​ต้อง​รู้​รหัส​เอง การ​สอน​ที่​ได้​ผล​ให้​เจ้าของ​เครื่อง​กด​เอง​ทุก​ขั้น จบ​หนึ่ง​งาน​ต่อ​รอบ และ​บอก​วิธี​กลับ​หน้า​หลัก​ทุก​ครั้ง