ข้ามไปเนื้อหาหลัก

ช่าง​แกะ แกะ​ตรา​และ​แม่​พิมพ์ จาก​ตรา​ประทับ​ถึง​โลโก้​ปั๊ม​นูน

เวลาอ่านประมาณ 12 นาที
ช่าง​แกะ แกะ​ตรา​และ​แม่​พิมพ์ จาก​ตรา​ประทับ​ถึง​โลโก้​ปั๊ม​นูน

KEY TAKEAWAYS

3 ประเด็น

งาน​หลัก​ของ​ช่าง​แกะ​ที่​แบรนด์​ใช้​ประโยชน์​ได้​คือ​แม่​พิมพ์

ช่าง​แกะ​ลาย​กลับ​ด้าน​ลึก​ลง​ใน​เนื้อ​วัสดุ แล้ว​กด​วัสดุ​อื่น​ลง​ไป​เพื่อ​ถอด​ลาย​นูน​ออก​มา​ซ้ำ​ได้​หลาย​ชิ้น เอกสาร​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​เรียก​แม่​พิมพ์​ชนิด​นี้​ว่า "พิมพ์​กลับ"

วัสดุ​แม่​พิมพ์​สาม​ชนิด​ใน​เอกสาร​กรม​ศิลปากร​เหมาะ​กับ​จำนวน​ชิ้น​ต่าง​กัน

หินสบู่​ให้​ลาย​คม​และ​ทน​แต่​หา​ยาก โลหะ​แกะ​ยาก​และ​ทน​ปาน​กลาง เร​ซิ่น​ถอด​ได้​จำนวน​มาก​แต่​ลาย​คม​น้อย​ลง ส่วน​การ​ปั๊ม​ด้วย​เครื่อง​คุ้ม​เฉพาะ​งาน​จำนวน​มาก

เกณฑ์​ตรา​ที่​ดี​ของ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​มี 7 ข้อ และ​ข้อ​หนึ่ง​คือ​คิด​เผื่อ​การ​ย่อ​หรือ​ขยาย​ตรา

โลโก้​ที่​จะ​ไป​อยู่​บน​ตรา​ประทับ​หรือ​แม่​พิมพ์​ปั๊ม​นูน​จึง​ต้อง​ทดสอบ​ที่​ขนาด​เล็ก​ที่สุด​ก่อน​ส่ง​ช่าง

ช่าง​แกะ​เป็น​หมู่​ช่าง​ที่​แกะ​แม่​พิมพ์​ให้​กด​ลาย​ซ้ำ​ได้ สรุป​แม่​พิมพ์​หินสบู่ โลหะ เร​ซิ่น ตาม​เอกสาร​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่ ขั้น​แกะ​ของ​ช่าง เกณฑ์​ตรา​ที่​ดี 7 ข้อ และ​วิธี​เลือก​แกะ​มือ​หรือ​ปั๊ม​เครื่อง​ให้​โลโก้​แบรนด์

เจ้าของ​แบรนด์​ที่​สั่ง​ทำ​ตรา​ประทับ ป้าย​โลหะ​ลาย​นูน หรือ​ของ​ที่​ระลึก​ปั๊ม​โลโก้ มัก​เจอ​ปัญหา​เดียวกัน​ตอน​ได้​ชิ้น​งาน​จริง เส้น​บาง​ของ​โลโก้​หาย​ไป ตัว​อักษร​เล็ก​อ่าน​ไม่​ออก หรือ​ราคา​แม่​พิมพ์​สูง​เกิน​จำนวน​ชิ้น​ที่​สั่ง ปัญหา​เหล่า​นี้​เริ่ม​ได้​ตั้งแต่​ก่อน​งาน​ถึง​มือ​ช่าง เมื่อ​โลโก้​ถูก​ออกแบบ​ให้​สวย​บน​จอ โดย​ยัง​ไม่มี​ใคร​คิด​ว่า​มัน​ต้อง​ลง​ไป​อยู่​ใน​เนื้อ​วัสดุ​ที่​ต้อง​แกะ​หรือ​กด บท​นี้​พา​ไป​ดู​ว่า​ช่าง​แกะ​ทำงาน​กับ​ลาย​อย่างไร และ​โลโก้​ต้องเต​รี​ยม​อะไร​ก่อน​ส่ง​ต่อ

ข้อมูล​ใน​บท​นี้​มา​จาก​ศูนย์​ศิลปะ​และ​การ​ช่าง​ไทย สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่ กรม​ศิลปากร สาม​เล่ม คือ​เอกสาร​องค์​ความ​รู้​ด้าน​งาน​แกะ​แม่​พิมพ์​หินสบู่ เอกสาร​การ​แกะ​สลัก​ไม้​ประณีต และ​เอกสาร​การ​ออกแบบ​ดวง​ตรา​สัญลักษณ์ ทีม​ฟิจิ⁠ทัล​เปิด PDF ทั้ง​สาม​เล่ม​เป็น​ภาพ​ที​ละ​หน้า​เมื่อ 6 ตุลาคม 2569 แล้ว​เรียบ​เรียง​เป็น​บท​ที่​สาม​ของ​ซี​รีส์​ช่าง​สิบ​หมู่ ว่า​ด้วย​วิธี​ที่​ช่าง​แกะ​ทำ​แม่​พิมพ์ วัสดุ​ที่​เหมาะ​กับ​งาน​แต่ละ​แบบ และ​การเต​รี​ยม​โลโก้​ก่อน​ส่ง​ไป​แกะ​หรือ​ปั๊ม

ช่าง​แกะ​ใน​ทำเนียบ​ช่าง​สิบ​หมู่ กับ​คำ​ว่า​งาน​แกะ​สลัก​ใน​วัน​นี้

ช่าง​แกะ​คือ​หมู่​ช่าง​ที่​ใช้​เครื่อง​มือ​โลหะ​คม​ขุด​เนื้อ​วัสดุ​ออก​ให้​เป็น​รูป​หรือ​ลาย เอกสาร "ความ​รู้​ด้าน​การ​ทำลาย​รดน้ำ​แบบ​โบราณ" ของ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​ลง​ราย​ชื่อ​สิบ​หมู่​ตาม​ทำเนียบ​เก่า โดย​ช่าง​แกะ​อยู่​หมู่​ที่ 6 และ​ช่าง​สลัก​อยู่​หมู่​ที่ 7 แยก​เป็น​คนละ​หมู่

หน่วย​งาน​ปัจจุบัน​รวม​สอง​งาน​นี้​เข้า​ด้วย​กัน หนังสือ​แนะนำ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่ หน้า 12 จัด​งาน​นี้​ไว้​ใน​กลุ่ม​ที่​รวม​ช่าง​แกะ​สลัก​กับ​ช่างไม้​ประณีต และ​เรียก​งาน​นี้​อีก​ชื่อ​ว่า "งาน​จำหลัก​ไม้​ไทย" เอกสาร​ที่​ทีม​เปิด​ได้​ยัง​ไม่มี​ฉบับ​ไหน​นิยาม​เส้น​แบ่ง​ระหว่าง​ช่าง​แกะ​กับ​ช่าง​สลัก​ไว้ บท​นี้​จึง​แบ่ง​เนื้อหา​ตาม​ลักษณะ​งาน คือ​เน้น​งาน​แกะ​ที่​ทำ​เป็น​แม่​พิมพ์ ส่วน​งาน​ตอก​และ​ฉลุ​วัสดุ​แผ่น​บาง​อยู่​ใน​บท​ช่าง​สลัก ภาพ​รวม​ของ​ทั้ง​สิบ​หมู่​อยู่​ในช่าง​สิบ​หมู่​คือ​อะไร หมู่​ช่าง​ไทย​กับ​งาน​แบรนด์​แต่ละ​แบบ

ช่าง​แกะ​แกะ​วัสดุ​อะไร​ได้​บ้าง

หน้า​เดียวกัน​ของ​หนังสือ​แนะนำ​ระบุ​ว่า​ช่าง​แกะ​สลัก​จำหลัก​ลง​บน​วัสดุ​ได้​หลาย​ชนิด

  • วัสดุ​แข็ง ได้แก่ หิน ไม้ เหล็ก โลหะ กระดูก งา และ​เขา​สัตว์
  • ของ​อ่อน ได้แก่ ผล​ไม้ หัว​ของ​พืช และ​สบู่

หน้า​เดียวกัน​บันทึก​ว่า​ศิลปะ​ไม้​แกะ​สลัก​สมัย​รัตนโกสินทร์ "ได้​รับ​การ​สืบทอด​มา​จาก​สมัย​อยุธยา​โดยตรง" รายการ​วัสดุ​นี้​บอก​แบรนด์​ว่า​โลโก้​หนึ่ง​ชิ้น​อาจ​ถูก​แกะ​ลง​วัสดุ​ได้​หลาย​แบบ และ​แต่ละ​วัสดุ​รับ​ราย​ละเอียด​ได้​ไม่​เท่า​กัน

แม่​พิมพ์​ของ​ช่าง​แกะ ลาย​กลับ​ด้าน​ที่​กด​ซ้ำ​ได้

แม่​พิมพ์​คือ​งาน​แกะ​ที่​ทำ​เพื่อ​ผลิต​ลาย​เดิม​ซ้ำ​หลาย​ชิ้น ช่าง​แกะ​ลาย​ลึก​ลง​ไป​ใน​เนื้อ​หิน​หรือ​โลหะ แล้ว​กด​วัสดุ​เนื้อ​นิ่ม​ลง​ไป​ใน​แม่​พิมพ์ ลาย​ที่​ถอด​ออก​มา​จะ​นูน​ขึ้น​จาก​พื้น เอกสาร​องค์​ความ​รู้​ด้าน​งาน​แกะ​แม่​พิมพ์​หินสบู่ ของ​ศูนย์​ศิลปะ​และ​การ​ช่าง​ไทย ปีงบประมาณ 2554 เรียก​ขั้น​กด​วัสดุ​ลง​แม่​พิมพ์​ว่าการ​กระแห​นะ

คำนำ​ของ​เอกสาร​เล่ม​นี้​เล่า​ว่า​งาน​แกะ​แม่​พิมพ์​หินสบู่ "อยู่​คู่​กับ​กระบวนการ​สร้าง​หัวโขน​ตั้งแต่​ใน​สมัย​อดีตกาล" และ​ใช้​กับ​งาน​อื่น​ด้วย หน้า 15 ระบุ​ว่า​ช่าง​ใช้​หินสบู่​ทำ​แม่​พิมพ์​ประดับ​ลวดลาย​เครื่อง​ใช้ ประดับ​เซ​รา​มิก ประดับ​พระพุทธ​รูป และ​ประดับ​ซุ้ม​ประตู

พิมพ์​กลับ​คือ​อะไร

พิมพ์​กลับ​คือ​ชื่อ​ที่​ช่าง​ใช้​เรียก​แม่​พิมพ์​ประดับ​ตกแต่ง เอกสาร​แม่​พิมพ์​หินสบู่​หน้า 17 เขียน​ว่า "บ้าง​เรียก​แม่​พิมพ์​ชนิด​นี้​ว่า "พิมพ์​กลับ" หรือ "พิมพ์​หิน​บ้าง"" ช่าง​ใช้​มัน​สร้าง​ลาย​กระจัง ลาย​ใบ​เทศ และ​ลาย​ประดับ​เครื่องปั้นดินเผา​ตรง "บริเวณ​ซ้ำ​กัน​ของ​ลวดลาย" ชื่อ​นี้​สื่อ​หลัก​ของ​งาน​แกะ​แม่​พิมพ์​ตรง​ตัว ช่าง​ต้อง​แกะ​ลาย​กลับ​ด้าน​และ​กลับ​นูน​เป็น​ลึก เพื่อ​ให้​ชิ้น​ที่​ถอด​ออก​มา​เป็น​ลาย​ด้าน​ตรง

หินสบู่ วัสดุ​ที่​ช่าง​ไทย​ใช้​แกะ​แม่​พิมพ์​มา​แต่​เดิม

ช่าง​เลือก​หินสบู่​เพราะ​เนื้อ​อ่อน​พอ​ให้​เหล็ก​ขูด​ออก​ได้ เอกสาร​แม่​พิมพ์​หินสบู่​หน้า 14 ระบุ​ว่า​หิน​ที่​ช่าง​ไทย​เรียก​หินสบู่​ส่วน​ใหญ่​ทาง​ธรณีวิทยา​คือ​แร่​ไพโรฟิลไลต์ (Pyrophyllite) ความ​แข็ง 1-2 ตาม​มา​ตรา​โมห์ และ​บันทึก​วิธี​ทดสอบ​ของ​ช่าง​ไว้​ว่า "นำ​เหล็ก​ที่​มี​ความ​แหลมคม​ขูด​ลง​ไป​บน​เนื้อ​หิน ถ้า​สามารถ​ขูด​เนื้อ​หิน​ออก​ได้​โดย​ง่าย​แสดง​ว่า​หิน​ก้อน​นั้น​ก็​สามารถ​นำ​มา​แกะ​เป็น​แม่​พิมพ์​หินสบู่​ได้"

หน้า 22 ของ​เอกสาร​เดียวกัน​แนะนำ​สี​ของ​หิน ช่าง​ใช้​หินสบู่​สี​น้ำ​ผึ้ง​และ​สี​เทา​ได้​ดี ส่วน​หินสบู่​สี​ขาว​มี​เนื้อ​แข็ง​กว่า และ​ช่าง​ต้อง​หลีก​เลี่ยง​สาย​แร่​วุล​เฟรม​ไมท์ (Wolframite) ที่​แข็ง​มาก​จน​แกะ​ไม่​ได้

หินสบู่​ของ​ช่าง​กับ​หินสบู่​ใน​พจนานุกรม​เป็น​แร่​เดียวกัน​ไหม

ไม่​เป็น​แร่​เดียวกัน เอกสาร​แม่​พิมพ์​หินสบู่​หน้า 14 อธิบาย​ว่า​พจนานุกรม​นิยาม​หินสบู่​จาก​แร่​ทัลก์ ซึ่ง "ปัจจุบัน​แร่​ชนิด​นี้​ไม่​พบ​ใน​ประเทศไทย​แล้ว" ช่าง​ไทย​จึง​เรียก​หิน​เนื้อ​อ่อน​ที่​ขูด​ได้​รวม​กัน​ว่า​หินสบู่ และ​หิน​ที่​ใช้​จริง​ส่วน​ใหญ่​คือ​ไพโรฟิลไลต์ แบรนด์​ที่​ค้นหา​วัสดุ​เอง​ควร​ใช้​ชื่อ​แร่​ทั้ง​สอง​คำ เพราะ​ผู้​ขาย​แต่ละ​ราย​เรียก​ไม่​เหมือน​กัน

หินสบู่ โลหะ เร​ซิ่น เทียบ​แม่​พิมพ์​สาม​วัสดุ

เอกสาร​แม่​พิมพ์​หินสบู่​หน้า 20-21 เทียบ​แม่​พิมพ์​สาม​วัสดุ​ไว้ และ​ข้อ​สรุป​ของ​เอกสาร​ใช้​ตัดสิน​ใจ​ได้​ด้วย​จำนวน​ชิ้น​ที่​ต้อง​ผลิต ตาราง​นี้​สรุป​ข้อดี​ข้อ​เสีย​ตาม​ที่​เอกสาร​เขียน

วัสดุ​แม่​พิมพ์ ข้อดี​ตาม​เอกสาร ข้อ​เสีย​ตาม​เอกสาร
หินสบู่ ลาย​คม​ชัด รูป​ทรง​ชัดเจน · คงทน​เพราะ​ทน​ไฟ​สูง · ปรับ​แต่ง​ระหว่าง​แกะ​ได้ วัตถุดิบ​หา​ยาก​ราคา​แพง · ผู้​แกะ​ต้อง​รู้​วิธี​แกะ​หิน​และ​เขียน​ลาย​ไทย​ได้
โลหะ (แกะ​มือ) ลาย​คม​ชัด รูป​ทรง​ชัดเจน · ทน​ระดับ​ปาน​กลาง ทำลาย​ละเอียด​ซับ​ซ้อน​ไม่​ได้ · แกะ​ยาก ใช้​เวลา​นาน
เร​ซิ่น (หล่อ​จาก​แม่​พิมพ์​หิน​ต้นแบบ) สร้าง​พิมพ์​ได้​จำนวน​มาก · ผู้​ทำ​ไม่​ต้อง​แกะ​เอง​และ​ไม่​ต้อง​รู้​ลาย​ไทย · ช่วย​ถนอม​แม่​พิมพ์​หิน​ต้นแบบ เสีย​หาย​ง่าย ไม่​คงทน · ลาย​คม​น้อย​ลง อาจ​ต้อง​ตัด​แต่ง​ลาย​ภาย​หลัง

เอกสาร​เขียน​ถึง​แม่​พิมพ์​โลหะ​ไว้​อีก​ประโยค​หนึ่ง​ว่า "หาก​จะ​ใช้​วิธี​ปั๊ม​โลหะ​ด้วย​เทคโนโลยี​แบบ​ใหม่​จะ​ไม่​คุ้ม​กับ​ราคา​เนื่องจาก​การ​ปั๊ม​เหมาะ​กับ​การ​สร้าง​ชิ้น​งาน​เป็น​จำนวน​มาก" และ​ระบุ​ข้อ​เสีย​ของ​แม่​พิมพ์​ปั๊ม​ด้วย​เครื่อง​ว่า​มี​ราคา​แพง ไม่​คุ้ม​กับ​การ​ผลิต​ใน​งาน​ช่าง​แบบ​นี้

แม่​พิมพ์​แบบ​ไหน​เหมาะ​กับ​งาน​จำนวน​มาก

ตาม​เอกสาร​ของ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่ งาน​จำนวน​มาก​เหมาะ​กับ​แม่​พิมพ์​เร​ซิ่น​ที่​หล่อ​จาก​แม่​พิมพ์​หิน​ต้นแบบ หรือ​การ​ปั๊ม​ด้วย​เครื่อง ส่วน​งาน​จำนวน​น้อย​ที่​ต้องการ​ลาย​คม​เหมาะ​กับ​แม่​พิมพ์​ที่​แกะ​มือ เอกสาร​ไม่​ได้​ระบุ​ตัวเลข​ชิ้น​ขั้น​ต่ำ​ที่​ทำให้​ปั๊ม​เครื่อง​คุ้ม และ​ไม่​ได้​ระบุ​ว่า​แม่​พิมพ์​แต่ละ​ชนิด​กด​ได้​กี่​ครั้ง บอก​แค่​ว่า​เมื่อ​กด​ซ้ำ​นาน ๆ หน้า​แม่​พิมพ์​หิน​สบู่​และ​เร​ซิ่น​จะ​เสื่อม​และ​บาง​ลง​เรื่อย ๆ แบรนด์​จึง​ควร​ขอตัว​เลข​นี้​จาก​ช่าง​หรือ​โรงงาน​ที่​รับ​งาน​จริง​ก่อน​ตัดสิน​ใจ

ลำดับ​งาน​แกะ จาก​ร่าง​ลาย​ถึง​ปาด​แร​ลาย

ช่าง​แกะ​เริ่ม​จาก​แบบ​ลาย​ที่​ชัดเจน​ก่อน​ลงมือ​ขุด​เนื้อ​วัสดุ เอกสาร​การ​แกะ​สลัก​ไม้​ประณีต​แบบ​กรม​ศิลปากร ปีงบประมาณ 2563 หน้า 7 เขียน​ว่าการ​กำหนด​รูป​แบบ​ลวดลาย "ถือ​เป็น​ขั้น​ตอน​ที่​มี​ความ​สำคัญ​ที่สุด​ของ​งาน​แกะ​สลัก​ไม้ การ​เขียน​รูป​แบบ​ต้อง​มี​ความ​ชัดเจน การ​ตัด​เส้น​ต้อง​คม​ชัด"

งาน​แกะ​แม่​พิมพ์​หินสบู่​ตาม​สารบัญ​บท​ที่ 4 ของ​เอกสาร​แม่​พิมพ์ เรียง​ขั้น​ดังนี้

  1. ร่าง​แบบ​ลง​บน​หิน
  2. ไล่​พื้น​ลวดลาย
  3. แกะ​สัน​กลาง​ลาย
  4. แกะ​ยก​ชั้น
  5. กระแห​นะ​ลาย

ขั้น​ร่าง​แบบ​ใน​หน้า 61-62 ทำได้​สอง​วิธี วิธี​แรก​ใช้​กระดาษ​ลอกลาย ช่าง​ติด​แบบ​ลาย​เส้น​บน​ผิว​หิน วาง​กระดาษ​ลอกลาย​คั่น เขียน​ตาม​เส้น แล้ว​ใช้​ปลาย​เหล็ก​แหลม "วาด​เส้น​ทับ​ลง​บน​ลาย​เส้น​ที่​ติด​อยู่​บน​หิน​อีก​ครั้ง" วิธี​ที่​สอง​คือ​เขียน​สด ช่าง​ขีด​เส้น​แกน​แนว​ตั้ง​และ​แนว​นอน​ก่อน แล้ว​ร่าง​เส้น​นอก​สุด​ของ​ลาย​เป็น​เค้าโครง

งาน​แกะ​ไม้​ใน​เอกสาร​ปี 2563 มี​ขั้น​แกะ​ลาย​ที่​ละเอียด​กว่า ช่าง​ขุด​พื้น​โดย "ต้อง​ควบคุม​น้ำ​หนัก​ไม่​ให้​มาก​เกิน​ไป" แกะ​ยก​ชั้น​ให้​มี "ระยะ ๑ – ๒ – ๓" แล้ว​ปาด​หรือ​แกะ​แร​ลาย "เพื่อ​ให้​เกิด​แสง​เงา​ใน​ตัว​ลาย" โดย​ต้อง​ปาด​ตาม​ทาง​ของ​เนื้อ​ไม้ ไม่​ย้อน​เสี้ยน ชั้น​ความ​ลึก​ที่​ช่าง​แกะ​ไว้​คือ​สิ่ง​ที่​ทำให้​ลาย​นูน​มี​มิติ​เมื่อ​ถอด​ออก​จาก​แม่​พิมพ์

โลโก้​ที่​มี​ราย​ละเอียด​มาก​ลง​แม่​พิมพ์​ขนาด​เล็ก​ได้​ไหม

ได้ แต่​ต้อง​ตัด​ทอน​ราย​ละเอียด​ก่อน เอกสาร​แกะ​สลัก​ไม้​หน้า 7 อธิบาย​ว่า​งาน​ย่อ​ส่วน "จะ​ใช้​วิธี​แกะ​สลัก​ไม้​แบบ​ตัด​ทอน​ราย​ละเอียด​ลง​ให้​เหมาะ​สม เนื่องจาก​เป็นการ​สร้าง​ชิ้น​งาน​ย่อ​ขนาด​เล็ก​ลง​มาก พื้นที่​หน้า​งาน​แต่ละ​ชิ้น​มี​จำกัด" ตาราง​ใน​เอกสาร​แม่​พิมพ์​ก็​ระบุ​ว่า​แม่​พิมพ์​โลหะ​ทำลาย​ละเอียด​ซับ​ซ้อน​ไม่​ได้ โลโก้​ที่​มี​เส้น​บาง เงา​ไล่​สี หรือ​ตัว​อักษร​เล็ก​จึง​ควร​มี​ฉบับ​ลด​ราย​ละเอียด​สำหรับ​งาน​แกะ​โดย​เฉพาะ

เกณฑ์​ตรา​สัญลักษณ์​ที่​ดี 7 ข้อ​ของ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่

สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​เคย​สรุป​คุณลักษณะ​ของ​ตรา​สัญลักษณ์​ที่​ดี​ไว้ 7 ข้อ ในเอกสาร​องค์​ความ​รู้​ด้าน​การ​ออกแบบ​ดวง​ตรา​สัญลักษณ์ ปีงบประมาณ 2556 หน้า 28

  1. มี​ความ​หมาย
  2. แสดง​คุณค่า​ทาง​ความ​งาม "และ​ควร​คำนึง​ถึง​การนำ​ดวง​ตรา​นั้น​ไป​ทำการ​ย่อ หรือ​ขยาย​ด้วย"
  3. ร่วม​สมัย
  4. น่า​เชื่อ​ถือ
  5. เป็น​เอกภาพ ไม่​ซ้ำ​ใคร
  6. ใช้​สี​ที่​เหมาะ​สม ไม่​ฉูดฉาด
  7. นำ​ไป​ใช้​ให้​เกิด​ประโยชน์​ได้​ง่าย

ข้อ 2 กับ​ข้อ 7 เกี่ยว​กับ​งาน​แกะ​โดยตรง ตรา​ที่​ย่อ​แล้ว​ยัง​อ่าน​ออก​คือ​ตรา​ที่​ช่าง​แกะ​ลงพื้น​ที่​เล็ก​ได้ เอกสาร​ชุด​เดียวกัน​ยัง​บันทึก​เรื่อง​ประวัติ​ไว้​อย่าง​ระวัง​ว่า "ยัง​ไม่มี​หลัก​ฐาน​ที่​แน่ชัด​ว่า ดิน​แดน​ประเทศไทย​ได้​มี​การ​ใช้​ดวง​ตรา​กัน​เมื่อ​ใด" ลาย​บน​เหรียญ​และ​เงิน​พดด้วง​ยุค​ก่อน​จึง​เป็น​เพียง​ข้อ​สันนิษฐาน​ว่า​เป็นต้น​แบบ​ของ​ดวง​ตรา​ยุค​ต่อ​มา

ตรา​กับ​โลโก้​ต่าง​กัน​อย่างไร

เอกสาร​การ​ออกแบบ​ดวง​ตรา​สัญลักษณ์​ยก​นิยาม​จาก​พจนานุกรม​สอง​ฉบับ​ของ​ราชบัณฑิตยสถาน ตรา คือ "เครื่องหมาย​ที่​ทำ​เป็น​รูป​ต่าง ๆ สำหรับ​ประทับ​เป็น​สำคัญ" (พ.ศ. 2525) ส่วน Logo หรือ​ตรา​สัญลักษณ์ คือ​เครื่องหมาย​ที่​สื่อ​ความ​หมาย​เฉพาะ​ถึง​ส่วน​ราชการ มูลนิธิ สมาคม บริษัท หรือ​ห้าง​ร้าน "อาจ​เป็น​ตัว​อักษร หรือ​รูปภาพ หรือ​ทั้ง ๒ อย่าง​ประกอบ​กัน" (พจนานุกรม​ศัพท์​ศิลปะ อังกฤษ-ไทย พ.ศ. 2541) ตาม​นิยาม​นี้ ตรา​เน้น​การนำ​ไป​ประทับ ส่วน​โลโก้​เน้น​การ​สื่อ​ตัว​ตน​ของ​องค์กร โลโก้​ของ​แบรนด์​ที่​จะ​ทำ​ตรายาง​หรือ​ปั๊ม​นูน​จึง​ต้อง​ผ่าน​เกณฑ์​ทั้ง​สอง​ด้าน การ​วาง​ระบบ​โลโก้ สี และ​การ​ใช้​งาน​ใน​คู่มือ​อัต​ลักษณ์​ของ​หน่วย​งาน​จริง​หนึ่ง​แห่ง ดู​ได้​จากสี​ไทย​ใน​คู่มือ​อัต​ลักษณ์​ศิลปากร

โลโก้​แบรนด์​ควร​แกะ​มือ​หรือ​ปั๊ม​ด้วย​เครื่อง

แบรนด์​ตัดสิน​ใจ​เรื่อง​นี้​ได้​จาก​จำนวน​ชิ้น​ที่​ต้อง​ผลิต​เป็น​หลัก ตาม​ข้อ​สรุป​ของ​เอกสาร​แม่​พิมพ์​ที่​ว่าการ​ปั๊ม​เหมาะ​กับ​การ​สร้าง​ชิ้น​งาน​เป็น​จำนวน​มาก งาน​ชิ้น​เดียว​หรือ​ไม่​กี่​ชิ้น เช่น ตรา​ประทับ​สำหรับ​เอกสาร​บริษัท หรือ​แม่​พิมพ์​ต้นแบบ​ของ​ลาย​ประจำ​แบรนด์ คุ้ม​กับ​การ​จ้าง​ช่าง​แกะ​มือ เพราะ​ไม่​ต้อง​ลงทุน​แม่​พิมพ์​เครื่อง และ​ช่าง​ปรับ​ลาย​ระหว่าง​แกะ​ได้

งาน​จำนวน​มาก เช่น ปั๊ม​นูน​โลโก้​บน​กล่อง​สินค้า​หรือ​การ์ด เป็น​งาน​ของ​โรง​พิมพ์ ซึ่ง​มี​ปั๊ม​นูน​เป็น​งาน​หลัง​พิมพ์​และ​คิด​ราคา​ตาม​จำนวน​ที่​สั่ง วิธี​เลือก​ระบบ​พิมพ์​ตาม​จำนวน​อธิบาย​ไว้​ในโรง​พิมพ์​เชียงใหม่ เลือก​ระบบ​พิมพ์​ให้​ตรง​กับ​จำนวน​ที่​สั่ง ส่วน​เหรียญ ป้าย และ​ของ​ที่​ระลึก​องค์กร​ที่​มี​ลาย​นูน ดู​ราย​ชื่อ​ผู้​ผลิต​ได้​ในของ​พรีเมียม​และ​ของ​ที่​ระลึก​องค์กร​เชียงใหม่ สั่ง​ผลิต​กับ​ใคร​ดี

ก่อน​เลือก​ทาง​ไหน แบรนด์​ควร​เตรียม​โลโก้​สาม​ฉบับ คือ​ฉบับ​เต็ม​สำหรับ​สื่อ​ทั่วไป ฉบับ​ลาย​เส้น​สี​เดียว​สำหรับ​ตรา​ประทับ และ​ฉบับ​ลด​ราย​ละเอียด​สำหรับ​แม่​พิมพ์​ขนาด​เล็ก ฟิจิ⁠ทัล​คิด​ค่า​งาน​อัต​ลักษณ์​องค์กร​เริ่ม​ต้น​ที่ ฿15,000 ต่อ​โปร​เจ​กต์ แบรนด์​ที่​เตรียม​รายการ​ขนาด​และ​วัสดุ​ที่​โลโก้​ต้อง​ไป​อยู่​มา​ตั้งแต่​วัน​บรีฟ จะ​ได้​แบบ​ที่​ส่ง​ต่อ​ให้​ช่าง​ได้​ทันที

สรุป

ช่าง​แกะ​อยู่​หมู่​ที่ 6 ใน​ทำเนียบ​ช่าง​สิบ​หมู่ และ​วัน​นี้​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​รวม​งาน​นี้​ไว้​ใน​กลุ่ม​งาน​ช่าง​แกะ​สลัก งาน​ที่​แบรนด์​ใช้​ประโยชน์​ได้​มาก​ที่สุด​คือ​แม่​พิมพ์ ซึ่ง​ช่าง​แกะ​ลาย​กลับ​ด้าน​ลง​ใน​เนื้อ​วัสดุ​แล้ว​กด​ถอด​ลาย​นูน​ซ้ำ​ได้ เอกสาร​ของ​กรม​ศิลปากร​เทียบ​แม่​พิมพ์​หินสบู่ โลหะ และ​เร​ซิ่น​ไว้​ว่า​เหมาะ​กับ​จำนวน​ชิ้น​ต่าง​กัน และ​สรุป​ว่าการ​ปั๊ม​ด้วย​เครื่อง​คุ้ม​เฉพาะ​งาน​จำนวน​มาก ขั้น​แกะ​เริ่ม​จาก​แบบ​ลาย​ที่​ชัดเจน และ​งาน​ย่อ​ส่วน​ต้อง​ตัด​ทอน​ราย​ละเอียด เกณฑ์​ตรา​ที่​ดี 7 ข้อ​ของ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​จึง​รวม​การ​คิด​เผื่อ​การ​ย่อ​และ​ขยาย​ไว้​ด้วย

คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

เอกสาร​ของ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​ระบุ​ว่า​วัตถุดิบ​หินสบู่​หา​ยาก​และ​ราคา​แพง และ​ความ​นิยม​ใช้​แม่​พิมพ์​หินสบู่​ลด​ลง​เพราะ​วัสดุ​หา​ยาก เอกสาร​ไม่​ได้​ให้​ราคา​หรือ​แหล่ง​ซื้อ ผู้​ที่​ต้องการ​ควร​สอบถาม​ช่าง​ที่​ยัง​รับ​งาน​แกะ​แม่​พิมพ์​โดยตรง

ใช้ได้​เมื่อ​ต้อง​ผลิต​จำนวน​มาก เอกสาร​ระบุ​ว่า​แม่​พิมพ์​เร​ซิ่น​หล่อ​จาก​แม่​พิมพ์​หินสบู่​ต้นแบบ สร้าง​ได้​หลาย​ชุด และ​ช่วย​ถนอม​ต้นแบบ​ไว้ แต่​แม่​พิมพ์​เร​ซิ่น​เสีย​หาย​ง่าย​และ​ลาย​คม​น้อย​ลง งาน​ที่​ต้องการ​ลาย​คม​ที่สุด​จึง​ยัง​ต้อง​พึ่ง​ต้นแบบ​ที่​แกะ​มือ

การก​ระ​แห​นะ​คือ​การ​กด​วัสดุ​ลง​ใน​แม่​พิมพ์​เพื่อ​ถอด​ลาย​นูน​ออก​มา เอกสาร​แม่​พิมพ์​หินสบู่​ใช้​คำ​นี้​กับ​งาน​ถอด​ลาย​ประดับ​หัวโขน​และ​ลาย​ประดับ​อื่น และ​ระบุ​ว่าการ​กระแห​นะ​ซ้ำ​นาน ๆ ทำให้​หน้า​แม่​พิมพ์​บาง​ลง ลาย​ที่​ได้​จึง​ไม่​เต็ม​พิมพ์

ช่าง​ต้องการ​แบบ​ลาย​เส้น​ที่​ชัดเจน​และ​คม​ก่อน​เริ่ม​งาน ตาม​ที่​เอกสาร​แกะ​สลัก​ไม้​ระบุ​ว่าการ​กำหนด​รูป​แบบ​ลวดลาย​สำคัญ​ที่สุด แบรนด์​ควร​เตรียม​โลโก้​แบบ​ลาย​เส้น​สี​เดียว​ใน​ขนาด​จริง​ของ​ตรา​หรือ​แม่​พิมพ์ พร้อม​ฉบับ​ที่​ตัด​ราย​ละเอียด​ที่​เล็ก​เกิน​กว่า​จะ​แกะ​ได้​ออก​แล้ว

เอกสาร​แม่​พิมพ์​หินสบู่​ของ​สำนัก​ช่าง​สิบ​หมู่​ระบุ​ว่า​แม่​พิมพ์​หินสบู่ "มี​ความ​คงทน​ถาวร​เนื่องจาก​มี​ความ​ทน​ไฟ​สูง" ซึ่ง​เป็น​ข้อดี​ข้อ​หนึ่ง​เมื่อ​เทียบ​กับ​แม่​พิมพ์​เร​ซิ่น​ที่​เสีย​หาย​ง่าย เอกสาร​ไม่​ได้​ระบุ​อุณหภูมิ​ที่​หิน​ทน​ได้​เป็น​ตัวเลข

PHYGITAL INSIGHT

ฟิจิ⁠ทัล​ออกแบบ​โลโก้​ภาย​ใต้​สมมติฐาน​ว่า​โลโก้​ทุก​ชิ้น​จะ​ต้อง​ออก​จาก​จอ​ไป​อยู่​บน​วัสดุ​จริง ทั้ง​ตรายาง ป้าย​โลหะ และ​ลาย​นูน​บน​กล่อง​สินค้า การ​ทดสอบ​โลโก้​ที่​ขนาด​เล็ก​ที่สุด​ที่​แบรนด์​จะ​ใช้ และ​การ​ตัด​ทอน​ราย​ละเอียด​ที่​ช่าง​แกะ​ไม่​ได้ จึง​เป็น​ขั้น​หนึ่ง​ของ​บริการ​ออกแบบ​โลโก้​ของ​ฟิจิ⁠ทัล ก่อน​ส่ง​ไฟล์​ต่อ​ให้​ช่าง​หรือ​โรงงาน​ที่​แบรนด์​เลือก งาน​แกะ​แม่​พิมพ์​เป็น​ของ​ช่าง ส่วน​ฟิจิ⁠ทัล​ส่ง​แบบ​ที่​ช่าง​นำ​ไป​แกะ​ได้​โดย​ไม่​ต้อง​เดา​เส้น

ให้ PHYGITAL AGENCY ช่วยต่อยอดเรื่องนี้สู่ผลลัพธ์จริง

โลโก้​ที่​ย่อ​ลง​ตรายาง​แล้ว​ยัง​อ่าน​ออก เริ่ม​จาก​แบบ​ที่​ช่าง​แกะ​ได้​จริง

โลโก้​สาม​ฉบับ​สำหรับ​สื่อ ตรา​ประทับ และ​แม่​พิมพ์​ปั๊ม​นูน ออกแบบ​โดย PHYGITAL AGENCY ก่อน​ส่ง​ต่อ​ให้​ช่าง​หรือ​โรงงาน​ที่​แบรนด์​เลือก

PARANATH PANARATANA

WRITTEN BY

PARANATH PANARATANA

CHAIRMAN OF PHYGITAL AGENCY

ประธานกรรมการบริษัท ฟิจิทัล เอเจนซี จำกัด มีประสบการณ์ดูแลการตลาดที่ผสานโลกจริงและโลกออนไลน์เข้าด้วยกัน ตลอดจนเป็นที่ปรึกษาในการวินิจฉัยธุรกิจ อีกทั้งยังเคยทำงานในสายวิดีโอโปรดักชั่นและภาพยนตร์ไทยอีกด้วย