# Street Art คืออะไร ก่อนวาดผนังร้านติดถนนต้องอ่านมาตรา 12

> ที่มา: https://phygital.co.th/insights/street-art-contemporary-art-brand-collaboration-guide · เผยแพร่ 15 สิงหาคม 2566 · อ่าน 12 นาที · โดย PARANATH PANARATANA

Street Art คืออะไร จากนิทรรศการ City as Canvas ของพิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์ก ถึงมาตรา 12 พ.ร.บ.รักษาความสะอาดฯ ที่เจ้าของร้านต้องอ่านก่อนจ้างศิลปินวาดผนังติดถนน

## Key Takeaways

- **Street Art คืองานภาพที่เกิดบนพื้นที่สาธารณะของเมือง** — พิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์ก (Museum of the City of New York) เรียกนิทรรศการ City as Canvas ว่าเป็นเรื่องของการกำเนิดสตรีทอาร์ตในนิวยอร์ก งาน 150 ชิ้นในนิทรรศการเป็นผ้าใบ สมุดสเก็ตช์ และภาพถ่ายของกราฟฟิตี้ที่ถูกลบจากรถไฟใต้ดินและอาคารไปนานแล้ว
- **มาตรา 12 ของ พ.ร.บ.รักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2535 ห้ามผู้ใดขีด เขียน พ่นสี หรือทำให้ปรากฏซึ่งข้อความหรือภาพบนกำแพงที่ติดกับถนน หรือส่วนของอาคารที่อยู่ติดกับถนนหรืออยู่ในที่สาธารณะ** — ข้อยกเว้นในตัวบทมีเฉพาะราชการและหน่วยงานที่มีอำนาจ ผู้ฝ่าฝืนต้องระวางโทษปรับสูงสุด 5,000 บาทตามมาตรา 56
- **เจ้าของร้านที่อยากได้ภาพวาดบนผนังควรตรวจสองเรื่องก่อนจ้างศิลปิน** — คือผนังนั้นติดถนนหรืออยู่ในที่สาธารณะหรือไม่ และได้สอบถามเจ้าพนักงานท้องถิ่นเป็นหนังสือแล้วหรือยัง ผนังภายในร้านหรือผนังที่ไม่ติดถนนอยู่นอกถ้อยคำของมาตรานี้

เจ้าของร้านในไทยที่อยากได้ภาพวาดบนผนังหน้าร้านต้องตอบสองคำถามก่อนจ้างศิลปิน ผนังนั้นเป็นพื้นที่ของใครในสายตากฎหมาย และภาพจะอยู่ได้นานแค่ไหน บทนี้ใช้หน้านิทรรศการของพิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์กอธิบายที่มาของงานสตรีทอาร์ต แล้วอ่านตัวบทของกฎหมายรักษาความสะอาดที่ใช้กับผนังติดถนนทุกแห่งในประเทศ

ภาพกราฟฟิตี้บนรถไฟใต้ดินนิวยอร์กช่วงทศวรรษ 1980 ส่วนใหญ่ไม่มีเหลือบนตัวรถแล้ว สิ่งที่ยังให้คนดูได้คือภาพถ่าย สมุดสเก็ตช์ และผ้าใบที่นักสะสมคนหนึ่งเก็บไว้ ก่อนจะเดินทางไปจัดแสดงในพิพิธภัณฑ์หลายประเทศ ศิลปะประเภทนี้เกิดบนผนังของเมือง และส่วนที่อยู่รอดคือบันทึกที่ถูกย้ายออกมาจากผนัง

## Street Art คืออะไร

Street Art คืองานภาพที่ศิลปินสร้างบนพื้นที่ที่คนในเมืองเห็นในชีวิตประจำวัน เช่น กำแพง รถไฟ และอาคาร [หน้านิทรรศการ City as Canvas ของ Museum of the City of New York](https://www.mcny.org/exhibition/cityascanvas) อธิบายว่านิทรรศการนี้สำรวจงานของ "writers" หรือนักเขียนกราฟฟิตี้รุ่นเยาว์ในนิวยอร์กช่วงทศวรรษ 1980 ผ่านงานที่ Martin Wong ศิลปินและนักสะสมจากย่าน East Village รวบรวมไว้

### Street Art กับกราฟฟิตี้ต่างกันอย่างไร

ในเอกสารของพิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์ก สองคำนี้ถูกใช้คู่กัน กราฟฟิตี้หมายถึงการเขียนชื่อและภาพบนรถไฟใต้ดินและอาคาร ส่วนสตรีทอาร์ตเป็นคำกว้างที่พิพิธภัณฑ์ใช้เรียกขบวนการที่เติบโตจากงานเหล่านั้น หน้านิทรรศการเรียกศิลปินกลุ่มนี้ว่าบุคคลสำคัญของขบวนการศิลปะที่เปลี่ยนดนตรี แฟชั่น และวัฒนธรรมภาพยอดนิยมไปอีกหลายสิบปี ศิลปินที่ถูกระบุชื่อมีทั้ง Keith Haring, Lee Quiñones, LADY PINK และ FUTURA 2000 สำหรับธุรกิจ ความต่างที่สำคัญกว่าคำเรียกคือภาพนั้นวาดโดยได้รับอนุญาตจากเจ้าของพื้นที่หรือไม่

## งานที่ถูกลบจากกำแพงแต่ยังอยู่ในพิพิธภัณฑ์

พิพิธภัณฑ์ระบุว่า City as Canvas ประกอบด้วยงาน 150 ชิ้น ทั้งงานบนผ้าใบ สมุดสเก็ตช์ และภาพถ่ายกราฟฟิตี้ที่ถูกลบออกจากรถไฟใต้ดินและอาคารไปนานแล้ว นิทรรศการเปิดที่นิวยอร์กก่อน แล้วเดินทางต่อไปอีกสี่เมืองในช่วงสิบปีถัดมา

| สถานที่                                | ช่วงจัดแสดงตามหน้านิทรรศการ |
| --------------------------------------- | -------------------------------- |
| Museum of the City of New York นิวยอร์ก | 4 ก.พ. – 21 ก.ย. 2014            |
| Amsterdam Museum เนเธอร์แลนด์           | 18 ก.ย. 2015 – 24 ม.ค. 2016      |
| Museum of the History of Bologna อิตาลี | 18 มี.ค. – 26 มิ.ย. 2016         |
| Indianapolis Museum of Art สหรัฐฯ       | 5 ต.ค. 2017 – 28 ม.ค. 2018       |
| Hunter Museum of American Art สหรัฐฯ    | 20 ก.ย. 2024 – 13 ม.ค. 2025      |

ตารางนี้แสดงเส้นทางของบันทึก ไม่ใช่ของตัวงานต้นฉบับ ภาพบนรถไฟที่ถูกลบไปแล้วเดินทางข้ามทวีปได้ในรูปภาพถ่ายและภาพร่าง

### ทำไมพิพิธภัณฑ์เก็บภาพถ่ายของกราฟฟิตี้

เพราะตัวงานจริงบนรถไฟและอาคารส่วนใหญ่ถูกลบไปแล้ว หน้านิทรรศการของพิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์กระบุว่าภาพถ่ายในนิทรรศการเป็นภาพของกราฟฟิตี้ที่ถูกลบจากรถไฟใต้ดินและอาคารมานาน ภาพถ่ายและสมุดสเก็ตช์ของศิลปินจึงเป็นหลักฐานเดียวที่บอกว่างานเหล่านั้นเคยมีหน้าตาอย่างไร งานที่วาดบนพื้นที่ของเมืองมีอายุสั้นโดยธรรมชาติ และบันทึกที่ทำไว้ตั้งแต่วันแรกคือสิ่งที่ทำให้งานถูกศึกษาและจัดแสดงต่อได้

## มาตรา 12 ห้ามอะไรบ้าง

ในไทย ข้อห้ามที่ตรงกับการวาดภาพบนผนังติดถนนที่สุดอยู่ในมาตรา 12 ของ[พระราชบัญญัติรักษาความสะอาดและความเป็นระเบียบเรียบร้อยของบ้านเมือง พ.ศ. 2535 ฉบับรวมแก้ไขถึงฉบับที่ 2](https://www.kudhae.go.th/upload/25156/Vv3VTDBd2D.pdf) ซึ่งประกาศในราชกิจจานุเบกษาเล่ม 109 ตอนที่ 15 ตัวบทเขียนไว้ว่า

> ห้ามมิให้ผู้ใดขูด กระเทาะ ขีด เขียน พ่นสี หรือทำให้ปรากฏด้วยประการใด ๆ ซึ่งข้อความ ภาพ หรือรูปรอยใด ๆ ที่กำแพงที่ติดกับถนน บนถนน ที่ต้นไม้ หรือส่วนหนึ่งส่วนใดของอาคารที่อยู่ติดกับถนนหรืออยู่ในที่สาธารณะ เว้นแต่เป็นการกระทำของราชการส่วนท้องถิ่น ราชการส่วนอื่นหรือรัฐวิสาหกิจ หรือของหน่วยงานที่มีอำนาจกระทำได้

นิยามในมาตรา 4 ของกฎหมายฉบับเดียวกันกำหนดขอบเขตของคำสำคัญในมาตรานี้

| คำในมาตรา 12 | นิยามตามมาตรา 4                                                                                                                            |
| -------------- | -------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| ถนน            | รวมทางเดินรถ ทางเท้า ขอบทาง ไหล่ทาง ตรอก ซอย สะพาน และถนนส่วนบุคคลที่เจ้าของยอมให้ประชาชนใช้สัญจร                              |
| อาคาร          | ตึก บ้าน เรือน โรง ร้าน ตลาด คลังสินค้า สำนักงาน หรือสิ่งปลูกสร้างที่คนเข้าอยู่หรือใช้สอยได้ รวมถึงป้ายตามกฎหมายควบคุมอาคาร |
| ที่สาธารณะ    | สาธารณสมบัติของแผ่นดินนอกจากที่รกร้างว่างเปล่า รวมถึงถนนและทางน้ำ                                                              |

นิยามสองแถวแรกมีผลกับร้านโดยตรง ซอยส่วนบุคคลที่เจ้าของเปิดให้คนทั่วไปใช้สัญจรนับเป็นถนน ผนังที่หันเข้าหาซอยแบบนี้จึงเป็นผนังติดถนนตามถ้อยคำของกฎหมาย และเพราะนิยามอาคารรวมป้ายตามกฎหมายควบคุมอาคารไว้ด้วย การวาดภาพลงบนโครงป้ายเดิมที่ตั้งอยู่ริมถนนก็อยู่ในขอบเขตของมาตรา 12 เช่นเดียวกับผนังตึก ส่วนต้นไม้หน้าร้าน ตัวบทระบุไว้ตรง ๆ ว่าห้ามทำให้ปรากฏภาพหรือข้อความที่ต้นไม้

### วาดภาพบนผนังร้านของตัวเองผิดกฎหมายไหม

ขึ้นกับตำแหน่งของผนัง ถ้าผนังเป็นส่วนของอาคารที่อยู่ติดกับถนนหรืออยู่ในที่สาธารณะ ถ้อยคำของมาตรา 12 ครอบคลุม และตัวบทไม่ได้เขียนข้อยกเว้นให้เจ้าของอาคาร ข้อยกเว้นที่เขียนไว้มีเฉพาะราชการส่วนท้องถิ่น ราชการส่วนอื่น รัฐวิสาหกิจ และหน่วยงานที่มีอำนาจกระทำได้ ส่วนผนังภายในร้านหรือผนังที่ไม่ติดถนนและไม่อยู่ในที่สาธารณะอยู่นอกถ้อยคำของมาตรานี้ บทนี้ไม่ได้ตีความแทนเจ้าพนักงาน ก่อนวาดผนังที่ติดถนนจึงควรสอบถามเจ้าพนักงานท้องถิ่นในพื้นที่เป็นหนังสือ

## ใครบังคับใช้ และโทษเป็นอย่างไร

ผู้บังคับใช้กฎหมายนี้คือเจ้าพนักงานท้องถิ่นของแต่ละพื้นที่ ฉบับรวมแก้ไขระบุว่ามาตรา 2 และนิยามของเจ้าพนักงานท้องถิ่นถูกแก้โดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2560 และนิยามปัจจุบันครอบคลุมนายกองค์การบริหารส่วนจังหวัด นายกเทศมนตรี นายกองค์การบริหารส่วนตำบล ผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร นายกเมืองพัทยา และผู้บริหารองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นอื่น

| เรื่อง                | ตัวบท            | สาระ                                                                                                                          |
| --------------------- | ----------------- | ----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| โทษ                   | มาตรา 56          | ผู้ฝ่าฝืนมาตรา 12 ระวางโทษปรับไม่เกิน 5,000 บาท                                                                         |
| การเปรียบเทียบปรับ | มาตรา 48          | เจ้าพนักงานท้องถิ่น ผู้ที่ได้รับแต่งตั้ง และพนักงานสอบสวนเปรียบเทียบได้ ชำระภายในสิบห้าวันแล้วคดีเลิกกัน |
| ผู้แจ้ง              | มาตรา 51          | ประชาชนที่พบเห็นแจ้งความได้ และถือเป็นผู้เสียหายตามประมวลกฎหมายวิธีพิจารณาความอาญา                           |
| ส่วนแบ่งค่าปรับ    | มาตรา 48 วรรคสาม | ค่าปรับจากการเปรียบเทียบแบ่งให้ผู้แจ้งกึ่งหนึ่ง และผู้จับกุมอีกกึ่งหนึ่ง                                      |

แถวที่สามกับแถวที่สี่อธิบายว่าทำไมภาพบนผนังติดถนนเป็นเรื่องที่คนทั่วไปแจ้งได้ ผนังหน้าร้านอยู่ในสายตาของทุกคนที่เดินผ่าน ไม่ได้อยู่ในสายตาของเจ้าหน้าที่อย่างเดียว

### ภาพวาดบนผนังที่มีชื่อร้านนับเป็นป้ายไหม

ภาพที่มีชื่อร้าน โลโก้ หรือข้อความโฆษณาอยู่ใต้กฎหมายอีกหลายฉบับนอกจากมาตรา 12 เพราะทำหน้าที่เดียวกับป้าย ภาระภาษีรายปีของป้าย โครงสร้างอัตราตามภาษาบนป้าย และกำหนดยื่นแบบอธิบายไว้ในบท [โฆษณาออฟไลน์ ป้ายหนึ่งใบมีต้นทุนอะไรบ้าง](https://phygital.co.th/insights/offline-advertising-agency) ส่วนป้ายแบบไหนต้องขออนุญาตจากหน่วยงานใดอยู่ในบท [รับผลิตป้ายโฆษณา ป้ายแบบไหนต้องขออนุญาตก่อนติด](https://phygital.co.th/insights/billboard-street-sign-vehicle-wrap-production) ถ้าต้องการให้ภาพบนผนังเป็นงานศิลปะล้วน การไม่ใส่ชื่อร้านลงในภาพช่วยแยกสองเรื่องนี้ออกจากกัน

## ผนังจริงกับภาพที่เดินทางต่อ

ร้านที่มีภาพวาดบนผนังมีสองพื้นที่ที่ต้องดูแลพร้อมกัน พื้นที่แรกคือผนังจริงที่อยู่ใต้กฎหมายท้องถิ่น อีกพื้นที่คือภาพถ่ายของผนังที่ลูกค้าและร้านเผยแพร่ต่อ นิทรรศการของพิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์กแสดงว่าส่วนที่สองอยู่ได้นานกว่าส่วนแรกมาก

สำหรับธุรกิจ แปลว่าควรถ่ายภาพผนังให้ครบตั้งแต่วันที่ศิลปินวาดเสร็จ ทั้งภาพเต็มผนัง ภาพรายละเอียด และภาพที่มีคนยืนเทียบขนาด แล้วเก็บวันที่ ชื่อศิลปิน และเอกสารการสอบถามหน่วยงานไว้ด้วยกัน ถ้าวันหนึ่งผนังต้องทาสีทับ ร้านยังมีบันทึกของงานไว้ใช้ต่อ และศิลปินยังมีภาพไว้ใส่แฟ้มผลงาน

### จุดถ่ายรูปหน้าร้านช่วยให้ลูกค้าหาร้านเจอได้อย่างไร

ช่วยได้เมื่อภาพของจุดนั้นไปอยู่ในที่ที่คนค้นหาร้านเห็น เช่น โปรไฟล์ร้านบนแผนที่ออนไลน์และโพสต์ของลูกค้าที่ระบุตำแหน่ง ผนังที่มีภาพวาดชัดเจนทำหน้าที่เป็นจุดสังเกตทั้งในพื้นที่จริงและในภาพถ่าย ข้อควรระวังคือจุดถ่ายรูปต้องไม่กีดขวางทางเท้า เพราะนิยาม "ถนน" ในมาตรา 4 รวมทางเท้าไว้ด้วย และมาตรา 19 ของกฎหมายฉบับเดียวกันห้ามตั้ง วาง หรือกองวัตถุใด ๆ บนถนน เว้นแต่ในบริเวณที่เจ้าพนักงานประกาศกำหนด

## ก่อนจ้างศิลปินวาดผนังร้านห้าข้อ

ลำดับด้านล่างเรียงจากข้อที่ถ้าพลาดแล้วแก้ยากที่สุด

1. **ระบุตำแหน่งของผนัง** ผนังภายในร้าน ผนังด้านที่ไม่ติดถนน หรือผนังที่ติดถนนหรืออยู่ในที่สาธารณะ ข้อสุดท้ายคือกลุ่มที่มาตรา 12 ครอบคลุม
2. **สอบถามเจ้าพนักงานท้องถิ่นเป็นหนังสือ** แนบภาพร่าง ขนาด และตำแหน่ง แล้วเก็บคำตอบไว้
3. **แยกงานศิลปะออกจากป้าย** ถ้าจะใส่ชื่อร้านหรือโลโก้ ให้ตรวจเรื่องป้ายและภาษีป้ายแยกอีกเรื่องหนึ่ง
4. **เขียนสัญญากับศิลปินให้ครบ** ระยะเวลาวาด วัสดุสี การดูแลรักษา สิทธิ์ใช้ภาพถ่ายของผนัง และสิ่งที่จะทำถ้าต้องลบภาพ
5. **วางแผนบันทึกและเผยแพร่** ถ่ายภาพวันส่งมอบ ใส่เครดิตศิลปิน และเตรียมภาพสำหรับโปรไฟล์ร้าน

ก่อนสตรีทอาร์ตหลายสิบปี ศิลปินป๊อปนำภาพจากโฆษณาและบรรจุภัณฑ์ที่เห็นในชีวิตประจำวันเข้าหอศิลป์ อ่านต่อได้ในบท [Pop Art คืออะไร นิยาม 11 คำของ Hamilton ใช้เป็นบรีฟงานได้](https://phygital.co.th/insights/pop-art-movement-consumer-culture-branding-guide) ส่วนการจ้างผลิตชิ้นงานตามแบบที่เขียนเป็นตัวเลขครบ อยู่ในบท [Minimalism คืออะไร Donald Judd ส่งแบบให้โรงงานผลิตงานศิลปะ](https://phygital.co.th/insights/minimalism-art-movement-less-is-more-design-guide) และโรงเรียนออกแบบที่ให้ช่างและศิลปินทำงานร่วมกันในเยอรมนี อยู่ในบท [Bauhaus คืออะไร ใช้วัสดุ แรง และเวลาให้น้อยที่สุด](https://phygital.co.th/insights/bauhaus-design-movement-art-technology-unity-guide)

## สรุป

Street Art เกิดบนพื้นที่ของเมือง และนิทรรศการ City as Canvas ของพิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์กแสดงว่ากราฟฟิตี้ทศวรรษ 1980 ที่ถูกลบจากรถไฟใต้ดินและอาคารยังอยู่รอดในรูปภาพถ่าย สมุดสเก็ตช์ และผ้าใบ 150 ชิ้นที่เดินทางต่อไปหลายเมือง ในไทย มาตรา 12 ของ พ.ร.บ.รักษาความสะอาดฯ ห้ามขีด เขียน หรือพ่นภาพบนกำแพงหรือส่วนของอาคารที่ติดถนนหรืออยู่ในที่สาธารณะ โดยยกเว้นเฉพาะราชการและหน่วยงานที่มีอำนาจ โทษปรับไม่เกิน 5,000 บาท เจ้าของร้านจึงควรระบุตำแหน่งผนัง สอบถามเจ้าพนักงานท้องถิ่นเป็นหนังสือ และบันทึกภาพงานไว้ตั้งแต่วันแรก

## คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

### กฎหมายรักษาความสะอาดใช้กับทุกจังหวัดไหม

ฉบับรวมแก้ไขระบุว่ามาตรา 2 ถูกแก้โดยฉบับที่ 2 พ.ศ. 2560 ให้มีผลในวันถัดจากวันที่ประกาศในราชกิจจาฯ และนิยามเจ้าพนักงานท้องถิ่นปัจจุบันครอบคลุมเขต อบต. เขตเทศบาล เขต อบจ. กรุงเทพมหานคร และเมืองพัทยา

### ถ้าหน่วยงานท้องถิ่นเป็นผู้จัดโครงการวาดผนังเอง ต้องขออนุญาตไหม

มาตรา 12 ยกเว้นการกระทำของราชการส่วนท้องถิ่น ราชการส่วนอื่น รัฐวิสาหกิจ และหน่วยงานที่มีอำนาจกระทำได้ ศิลปินหรือร้านที่ร่วมโครงการของหน่วยงานเหล่านี้ควรขอเอกสารที่ระบุว่าหน่วยงานใดเป็นผู้ดำเนินโครงการไว้

### ภาพวาดบนรั้วบ้านที่ติดซอยเข้าข่ายมาตรา 12 ไหม

มาตรา 12 ใช้คำว่ากำแพงที่ติดกับถนน และมาตรา 4 นิยามถนนให้รวมตรอกและซอย รวมถึงถนนส่วนบุคคลที่เจ้าของยอมให้ประชาชนใช้สัญจร รั้วที่ติดซอยจึงอยู่ในถ้อยคำของมาตรานี้ ควรสอบถามเจ้าพนักงานท้องถิ่นก่อนวาด

### City as Canvas มีผลงานของใครบ้าง

หน้านิทรรศการของพิพิธภัณฑ์เมืองนิวยอร์กระบุชื่อ Keith Haring, Lee Quiñones, LADY PINK และ FUTURA 2000 ในบรรดานักเขียนกราฟฟิตี้ที่มีงานจัดแสดง งานทั้งหมดมาจากคอลเลกชันของ Martin Wong ศิลปินและนักสะสมจากย่าน East Village

### ถ้าเจ้าหน้าที่สั่งให้ลบภาพ ร้านควรทำอย่างไร

ขอคำสั่งหรือคำอธิบายเป็นหนังสือว่าอ้างมาตราใด แล้วติดต่อศิลปินตามเงื่อนไขในสัญญา ถ้าได้ถ่ายภาพผนังไว้ครบตั้งแต่วันส่งมอบ ร้านและศิลปินยังมีบันทึกของงานไว้ใช้ต่อ แม้ภาพจริงจะถูกทาสีทับแล้ว

## ผนังหน้าร้านที่วาดเสร็จแล้วแต่ไม่มีใครค้นเจอ ทำงานได้แค่กับคนที่เดินผ่าน

ให้ PHYGITAL AGENCY จัดภาพผนังและโปรไฟล์ร้านของคุณให้คนที่ค้นหาในย่านนั้นเห็นก่อนออกจากบ้าน

- [นัดประชุมผ่าน Google Meet](https://calendar.app.google/DotQdE7Ca8LZG6Us5)
- [เพิ่มเพื่อนใน LINE](https://lin.ee/J8Qq8Do)