# ช่างปั้น งานปั้นแบบก่อนหล่อกับการทำต้นแบบสินค้า

> ที่มา: https://phygital.co.th/insights/chang-pan-thai-sculptor-prototype-mold · เผยแพร่ 16 พฤศจิกายน 2569 · อ่าน 9 นาที · โดย PARANATH PANARATANA

ช่างปั้นสร้างต้นแบบที่งานหล่อทุกชิ้นต้องเริ่มจากมัน สรุปวิธีปั้น แกะสลัก หล่อ ห้าขั้นจากแบบกระดาษถึงต้นแบบ วัสดุปั้น และแม่พิมพ์ซิลิโคนตามเอกสารสำนักช่างสิบหมู่ พร้อมสิ่งที่แบรนด์ต้องส่งให้ช่างก่อนสั่งทำ

## Key Takeaways

- **จำนวนชิ้นที่ต้องการเป็นตัวกำหนดวิธีทำงานปั้น** — งานชิ้นเดียวปั้นจบได้ ส่วนงานหลายชิ้นต้องปั้นต้นแบบแล้วถอดพิมพ์ เอกสารสำนักช่างสิบหมู่ระบุว่างานหล่อจากแม่พิมพ์ "ผลิตซ้ำได้ตั้งแต่ ๒ ชิ้นขึ้นไป"
- **ต้นแบบที่ดีเริ่มจากแบบสองมิติขนาดจริง** — สำนักช่างสิบหมู่สอนให้ร่างแบบบนกระดาษแข็ง แล้วทาบตรวจขนาดตลอดการปั้น แบบชุดนี้คือเอกสารที่แบรนด์ควรส่งให้ช่างตั้งแต่วันแรก
- **แม่พิมพ์ยางซิลิโคนเหมาะกับงานนูนต่ำ นูนสูง หรือลอยตัวที่ละเอียดมาก** — ในส่วนที่แม่พิมพ์ชิ้นทำไม่ได้ และช่วยให้ชิ้นที่หล่อออกมามีขนาดและรายละเอียดครบเหมือนต้นแบบ

แบรนด์ที่อยากได้ของที่ระลึกรูปตัวละคร ฟิกเกอร์ตั้งโต๊ะ หรือต้นแบบสินค้าจากช่างปั้น มักเจอคำถามเดียวกันตอนคุยงานครั้งแรก ต้องเตรียมแบบอะไรไปให้ช่าง ทำชิ้นเดียวกับทำร้อยชิ้นราคาต่างกันเพราะอะไร และต้นแบบที่ได้จะเอาไปผลิตต่อได้เลยหรือไม่ คำตอบทั้งหมดขึ้นกับลำดับงานที่ช่างปั้นใช้ ตั้งแต่แบบกระดาษจนถึงแม่พิมพ์ บทนี้เรียงลำดับนั้นให้เห็นทีละขั้น

ต้นทางหลักของบทที่ห้าในซีรีส์ช่างสิบหมู่คือคู่มือฝึกอบรมสองเล่มที่กรมศิลปากรจัดทำผ่านสำนักช่างสิบหมู่ ได้แก่เรื่องงานปั้นประดิษฐ์ และเรื่องงานทำแม่พิมพ์ยางซิลิโคนต้นแบบนูนต่ำ ทั้งสองเล่มทำขึ้นในปีงบประมาณ 2567 สำหรับโครงการฝึกอบรมชุมชนที่เมืองโบราณศรีเทพ จังหวัดเพชรบูรณ์ ทีมฟิจิทัลเทียบคำยกกับภาพหน้า PDF อีกครั้งเมื่อ 6 ตุลาคม 2569

## งานของกลุ่มประติมากรรมในสำนักช่างสิบหมู่

ช่างปั้นในทำเนียบช่างสิบหมู่ตรงกับงานของกลุ่มประติมากรรมในสำนักช่างสิบหมู่ปัจจุบัน หน้า 4 ของ[หนังสือแนะนำสำนักช่างสิบหมู่](https://datasipmu.finearts.go.th/academic/62) แสดงผังของกลุ่มนี้ว่ามีสี่หน่วย คือกลุ่มงานประติมากรรม กลุ่มงานแม่พิมพ์ กลุ่มงานเทคโนโลยีการหล่อ และหอประติมากรรมต้นแบบ ผังนี้บอกว่างานปั้น งานพิมพ์ และงานหล่อเป็นสายงานเดียวกันที่แบ่งคนรับผิดชอบคนละช่วง

[หน้าประวัติและบทบาทหน้าที่ของสำนักช่างสิบหมู่](https://www.finearts.go.th/traditionalart/categorie/about) ระบุหน้าที่ของกลุ่มประติมากรรมไว้ 9 ข้อ หนึ่งในนั้นคือ "พัฒนาเทคนิคฝีมืองานด้านประติมากรรมและเทคโนโลยีการหล่อ" ภาพรวมของทั้งสิบหมู่อยู่ใน[ช่างสิบหมู่คืออะไร หมู่ช่างไทยกับงานแบรนด์แต่ละแบบ](https://phygital.co.th/insights/chang-sip-mu-thai-traditional-craft-groups)

## ปั้น แกะสลัก และหล่อ สามวิธีสร้างงานสามมิติ

[เอกสารงานปั้นประดิษฐ์](https://datasipmu.finearts.go.th/knowledge/43) ของสำนักช่างสิบหมู่ หน้า 4 แบ่งวิธีสร้างงานประติมากรรมเป็นสามวิธี การปั้นคือ "การสร้างรูปทรง ๓ มิติจากวัสดุดินเหนียวหรือดินน้ำมัน และหรือวัสดุอื่น ๆ ที่มีคุณสมบัติอ่อนตัวและยึดจับตัวกันได้ดี" การแกะสลักคือการเอาเนื้อวัสดุออก ส่วนการหล่อใช้แม่พิมพ์ที่ถอดจากรูปทรงต้นแบบ

ข้อที่แบรนด์ควรจำคือประโยคท้ายของหัวข้อการหล่อ เอกสารเขียนว่าวิธีนี้ "สามารถทำให้เกิดผลงานที่สามารถผลิตซ้ำได้ตั้งแต่ ๒ ชิ้นขึ้นไป" และวัสดุที่นิยมใช้หล่อมีโลหะ ปูน ดิน เซรามิก เรซิ่น และพลาสติก งานปั้นจึงเป็นต้นทางของงานหล่อทุกชนิด หน้า 3 ของเอกสารเดียวกันยืนยันว่า "การปฏิบัติในงานปั้นและงานถอดพิมพ์ เป็นกระบวนการที่ต่อเนื่องกัน" ส่วนงานที่เริ่มจากการแกะแม่พิมพ์ลงในหินหรือโลหะโดยตรงอยู่ใน[ช่างแกะ แกะตราและแม่พิมพ์ จากตราประทับถึงโลโก้ปั๊มนูน](https://phygital.co.th/insights/chang-kae-thai-seal-mold-carving-logo-emboss)

### นูนต่ำ นูนสูง และลอยตัว เลือกแบบไหนให้ของที่ระลึก

เอกสารงานปั้นประดิษฐ์หน้า 4-8 แบ่งงานประติมากรรมเป็นสามประเภท ประเภทนูนต่ำนูนขึ้นจากพื้นและมองเห็นได้ด้านเดียว ประเภทนูนสูง "มีความสูงจากพื้นตั้งแต่ครึ่งหนึ่งของรูปจริงขึ้นไป" และประเภทลอยตัวที่มองได้รอบด้าน ของที่ระลึกที่ติดผนังหรือติดแม่เหล็กใช้แบบนูนต่ำได้เพราะดูจากด้านหน้าด้านเดียว ส่วนฟิกเกอร์ตั้งโต๊ะต้องเป็นลอยตัว ซึ่งต้องใช้แม่พิมพ์ที่รับรูปทรงได้รอบด้าน

## ห้าขั้นจากแบบกระดาษถึงต้นแบบ

ช่างปั้นเริ่มต้นแบบจากแบบสองมิติ ไม่ได้เริ่มจากก้อนดิน เอกสารงานปั้นประดิษฐ์หน้า 13-16 เรียงขั้นตอนที่สอนชุมชนไว้ดังนี้

1. ร่างแบบเป็นสองมิติ (pattern) บนกระดาษแข็ง
2. เตรียมดิน โดยคำนวณปริมาณดินตามแบบ
3. ทำพื้นของชิ้นงาน แล้วทาบกับแบบเพื่อตรวจขนาด
4. ปั้นแบบทีละชิ้นส่วน ตัวอย่างในเอกสารคือรูปช้างแบก
5. เก็บรายละเอียด แล้วติดชิ้นงานกับอุปกรณ์เสริม

ขั้นที่ 5 เอกสารยกตัวอย่างการต่อยอดเป็นสินค้าว่า "ใส่พวงกุญแจ ติดแม่เหล็ก ใส่ดินสอ ใส่ตู้โชว์เป็นโมเดล" ลำดับนี้ทำให้ช่างคุมขนาดได้ตั้งแต่ขั้นที่ 3 และไม่ต้องแก้สัดส่วนหลังปั้นเสร็จ

### ทำไมต้องร่างแบบสองมิติก่อนปั้น

เพราะแบบสองมิติคือไม้บรรทัดของงานปั้น ช่างทาบชิ้นงานกับแบบเพื่อตรวจขนาดระหว่างทาง และเอกสารหน้า 13 ระบุว่าขั้นร่างแบบ "อาจร่างแบบลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของชุมชนดัดแปลง หรือลดทอนรายละเอียด เพื่อใช้สร้างเป็นผลิตภัณฑ์ประจำชุมชนได้" แบรนด์ที่ส่งแค่ภาพตัวละครจากหน้าจอให้ช่าง จะได้ชิ้นงานที่ช่างตีความขนาดเอง แบรนด์ที่ส่งแบบด้านหน้า ด้านข้าง และขนาดจริง จะได้ต้นแบบที่ตรวจได้ทุกขั้น

## ดินแต่ละชนิดให้ต้นแบบแบบไหน

วัสดุปั้นกำหนดว่าต้นแบบจะละเอียดได้แค่ไหน เอกสารงานปั้นประดิษฐ์นิยามการปั้นด้วยดินเหนียวหรือดินน้ำมัน และวัสดุอ่อนตัวที่ยึดจับกันได้ดี ส่วนวัสดุที่ใช้สอนชุมชนคือดินเบา หน้า 12 อธิบายว่าดินเบา "น้ำหนักเบา แห้งแล้วเนื้อดินจะเหมือนโฟม ราคาไม่สูง ไม่มีกลิ่น"

ข้อจำกัดของดินเบาอยู่ในหน้าเดียวกัน เอกสารเขียนว่า "ข้อเสียของดินเบา คือ เกลี่ยดินเหมือนดินลักษณะอื่น ๆ ไม่ได้ ต้องปั้นเป็นรูปทรงต่าง ๆ และติดเพิ่มมวลดินเข้าไปบนชิ้นงานเท่านั้น" ดินเบาจึงเหมาะกับชิ้นงานเดี่ยวที่ขายได้ทันที เช่น พวงกุญแจหรือแม่เหล็ก ส่วนต้นแบบที่ต้องถอดพิมพ์และต้องการผิวเรียบควรใช้วัสดุที่เกลี่ยผิวได้ แบรนด์จึงควรถามช่างตรง ๆ ว่าจะใช้ดินชนิดใดและเพราะอะไร

## งานหลายชิ้นต้องถอดพิมพ์

งานที่ต้องผลิตตั้งแต่ 2 ชิ้นขึ้นไปต้องมีแม่พิมพ์ [เอกสารงานทำแม่พิมพ์ยางซิลิโคนต้นแบบนูนต่ำ](https://datasipmu.finearts.go.th/knowledge/41) ของสำนักช่างสิบหมู่ หน้า 1 ระบุว่าแม่พิมพ์ซิลิโคนใช้หล่อรูปปั้นด้วยปูนปลาสเตอร์ หรือนำไปบุขี้ผึ้งในขั้นตอนหล่อโลหะ และใช้กับวัสดุอื่นอย่างเรซิ่นและปูนซีเมนต์

สารบัญของเอกสารเล่มนี้เรียงขั้นทำแม่พิมพ์ซิลิโคนแบบนูนต่ำไว้เจ็ดขั้น

1. เตรียมต้นแบบและซิลิโคน
2. เทยางชั้นที่ 1
3. เทยางชั้นที่ 2
4. เทยางชั้นที่ 3 พร้อมผ้าก๊อซ
5. เทยางชั้นที่ 4 พร้อมตัวล็อกพิมพ์ยาง
6. กั้นบล็อกสำหรับตัวครอบ
7. ทำตัวครอบ

จากนั้นช่างจึงหล่อชิ้นงานด้วยโพลีเอสเตอร์เรซิ่น ส่วนหนังสือแนะนำหน่วยงานหน้า 23 ระบุว่ากลุ่มงานแม่พิมพ์ทำพิมพ์สามแบบ คือพิมพ์ทุบ พิมพ์ยางซิลิโคน และพิมพ์ครอบ

### แม่พิมพ์ซิลิโคนกับแม่พิมพ์ชิ้นต่างกันอย่างไร

เอกสารแม่พิมพ์ซิลิโคนหน้า 1 ระบุว่าแม่พิมพ์ยางซิลิโคนเหมาะกับงานนูนต่ำ นูนสูง หรือรูปลอยตัวที่มีความละเอียดมาก "ในส่วนที่แม่พิมพ์ชิ้นไม่สามารถทำได้" และเขียนข้อดีไว้ว่าช่วยให้ชิ้นที่หล่อออกมา "มีขนาดและรายละเอียดต่าง ๆ อยู่ในสภาพสมบูรณ์เหมือนจริง" พร้อมลดเวลาทำงานของช่าง เอกสารไม่ได้เขียนข้อเสียของแม่พิมพ์แต่ละแบบไว้ แบรนด์ที่ต้องเลือกจึงควรให้ช่างอธิบายเหตุผลจากชิ้นงานจริงของตัวเอง

## สิ่งที่แบรนด์ส่งให้ช่างปั้นก่อนเริ่มงาน

ก่อนคุยราคา แบรนด์ควรตอบสี่ข้อนี้ให้ได้ เพราะทุกข้อเปลี่ยนวิธีทำงานของช่าง

1. จำนวนชิ้น ถ้ามากกว่าหนึ่งชิ้น งานต้องมีแม่พิมพ์ และต้นแบบต้องปั้นเพื่อถอดพิมพ์
2. ประเภทงาน นูนต่ำ นูนสูง หรือลอยตัว ซึ่งกำหนดความยากของแม่พิมพ์
3. วัสดุของชิ้นงานสุดท้าย เช่น เรซิ่น ปูน หรือโลหะ ซึ่งกำหนดชนิดแม่พิมพ์
4. แบบสองมิติขนาดจริงอย่างน้อยด้านหน้าและด้านข้าง

ฝ่ายจัดซื้อที่สั่งของพรีเมียมเป็นประจำควรรู้เรื่องภาษีของขวัญด้วย ซึ่งอธิบายไว้ใน[บริการจัดหาของพรีเมียม เพดานภาษีของขวัญที่ต้องรู้ก่อนสั่ง](https://phygital.co.th/insights/premium-gift-sourcing-procurement-agency) ข้อมูลครบสี่ข้อทำให้ช่างประเมินเวลาและเสนอราคาได้ในรอบเดียว แทนการส่งภาพไปมาหลายรอบ

## สรุป

ช่างปั้นสร้างต้นแบบที่งานหล่อทุกชิ้นต้องเริ่มจากมัน สำนักช่างสิบหมู่วางงานปั้น งานแม่พิมพ์ และงานหล่อไว้ในกลุ่มประติมากรรมเดียวกัน เอกสารงานปั้นประดิษฐ์แบ่งการสร้างงานสามมิติเป็นปั้น แกะสลัก และหล่อ และระบุว่างานหล่อผลิตซ้ำได้ตั้งแต่สองชิ้นขึ้นไป ขั้นตอนต้นแบบเริ่มจากแบบสองมิติบนกระดาษแข็งที่ใช้ทาบตรวจขนาด แล้วจึงปั้นทีละชิ้นส่วน ดินเบาเหมาะกับงานเดี่ยวแต่เกลี่ยผิวไม่ได้ ส่วนงานหลายชิ้นต้องถอดแม่พิมพ์ ซึ่งแม่พิมพ์ยางซิลิโคนรับงานละเอียดที่แม่พิมพ์ชิ้นทำไม่ได้ แบรนด์ที่จะสั่งงานปั้นควรเตรียมจำนวนชิ้น ประเภทงาน วัสดุสุดท้าย และแบบขนาดจริงก่อนคุยกับช่าง

## คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

### ต้นแบบดินเบาขายเป็นสินค้าได้เลยไหม

ได้ในงานจำนวนน้อย เอกสารงานปั้นประดิษฐ์ของสำนักช่างสิบหมู่สอนให้นำชิ้นงานดินเบาไปติดพวงกุญแจ แม่เหล็ก หรือใส่ตู้โชว์เป็นโมเดล แต่ดินเบาเกลี่ยผิวไม่ได้ ถ้าต้องการผลิตหลายชิ้นในรูปทรงเดียวกัน ควรปั้นต้นแบบแล้วทำแม่พิมพ์

### ต้นแบบที่ปั้นแล้วส่งไปหล่อโลหะต่อได้ไหม

ได้ เอกสารแม่พิมพ์ซิลิโคนระบุว่าแม่พิมพ์ที่ถอดจากต้นแบบนำไปบุขี้ผึ้งในขั้นตอนหล่อโลหะได้ และผังของสำนักช่างสิบหมู่วางกลุ่มงานแม่พิมพ์กับกลุ่มงานเทคโนโลยีการหล่อไว้ต่อจากงานปั้น ขั้นตอนการหล่อโลหะเป็นงานของช่างหล่อ ซึ่งเป็นบทถัดไปของซีรีส์นี้

### ช่างปั้นต้องการไฟล์หรือแบบอะไรจากแบรนด์

แบบสองมิติขนาดจริงที่ช่างใช้ทาบตรวจได้ เช่น ภาพด้านหน้า ด้านข้าง และด้านหลังของตัวละคร พร้อมบอกจำนวนชิ้น วัสดุของชิ้นงานสุดท้าย และประเภทงานว่าเป็นนูนต่ำหรือลอยตัว ข้อมูลชุดนี้ช่วยให้ช่างเลือกดินและวิธีถอดพิมพ์ได้ตั้งแต่ต้น

### ทำของที่ระลึกจากงานปั้นสำหรับแจกในงานองค์กรต้องเริ่มอย่างไร

เริ่มจากกำหนดจำนวนและงบต่อชิ้น แล้วเลือกผู้ผลิตที่รับทั้งงานปั้นต้นแบบและงานหล่อ รายชื่อผู้ผลิตของพรีเมียมในเชียงใหม่และเกณฑ์เลือกอยู่ใน[ของพรีเมียมและของที่ระลึกองค์กรเชียงใหม่ สั่งผลิตกับใครดี](https://phygital.co.th/insights/chiang-mai-corporate-gifts-premium-makers)

### ชุมชนที่อยากทำสินค้าจากงานปั้นควรเริ่มจากอะไร

เอกสารงานปั้นประดิษฐ์ตั้งต้นจากลวดลายที่เป็นเอกลักษณ์ของชุมชน แล้วลดทอนรายละเอียดให้เหมาะกับผลิตภัณฑ์ ชุมชนที่อยากขายผ่านระบบหนึ่งตำบลหนึ่งผลิตภัณฑ์ ดูขั้นตอนขึ้นทะเบียนได้ใน[OTOP คืออะไร ขึ้นทะเบียนยังไง](https://phygital.co.th/insights/thailand-otop-community-product-registration-guide)

## ต้นแบบงานปั้นที่ตรงขนาด เริ่มจากแบบกระดาษชุดแรก

แบบด้านหน้า ด้านข้าง และด้านหลังขนาดจริงจาก PHYGITAL AGENCY พร้อมส่งให้ช่างปั้นหรือโรงงานเริ่มงานได้ทันที

- [นัดประชุมผ่าน Google Meet](https://calendar.app.google/DotQdE7Ca8LZG6Us5)
- [เพิ่มเพื่อนใน LINE](https://lin.ee/J8Qq8Do)
