# ช่างเขียนคือใคร กนก นารี กระบี่ คชะ กับภาพประกอบแบรนด์

> ที่มา: https://phygital.co.th/insights/chang-khian-thai-painter-kanok-illustration · เผยแพร่ 9 พฤศจิกายน 2569 · อ่าน 11 นาที · โดย PARANATH PANARATANA

ช่างเขียนเป็นหมู่ช่างที่ร่างแบบให้ทุกงานช่างไทย สรุปสี่หมวดการเขียน กนก นารี กระบี่ คชะ วิธีตีตารางเขียนตัวภาพของครูช่าง และบทเรียนสำหรับงานภาพประกอบของแบรนด์

## Key Takeaways

- **ช่างเขียนคือหมู่ช่างที่ร่างภาพก่อนงานช่างทุกชนิด** — ตามหนังสือแนะนำสำนักช่างสิบหมู่ กรมศิลปากร งานช่างทุกชนิดต้องร่างภาพก่อนลงมือ ยกเว้นงานปิดทองที่ช่างใช้ประสบการณ์แทนแบบร่าง
- **ครูช่างเขียนสมัยโบราณแบ่งการเขียนเป็นสี่หมวด คือ กนก นารี กระบี่ คชะ** — ส่วนเอกสาร "ลวดลายของชาติไทย" แบ่งลายไทยเป็นสองชนิดในอีกมิติหนึ่ง จึงไม่ควรรวมสองการแบ่งนี้เป็นตัวเลขเดียว
- **ครูช่างเขียนตัวภาพจากตารางสัดส่วนและวงกลมกะโหลกก่อนลงรายละเอียด** — และมีชุดมุมด้านตรง ด้านเสี้ยว ด้านข้าง กับท่าปากอ้าและปากหุบ ซึ่งแบรนด์นำวิธีคิดนี้ไปใช้กับการบรีฟงานภาพประกอบได้

แบรนด์ที่จ้างนักวาดทำภาพประกอบลายไทยบนกล่องสินค้าหรือโปสเตอร์ มักได้งานรอบแรกที่ลายสวยแต่สัดส่วนตัวละครไม่นิ่ง หน้าตัวละครเปลี่ยนไปทุกภาพ หรือลายดูคล้ายลายไทยแต่ช่างไทยมองแล้วบอกว่าผิดโครง ปัญหานี้มักมาจากการเริ่มวาดรายละเอียดก่อนวางโครง ซึ่งเป็นลำดับกลับด้านกับวิธีที่ช่างเขียนไทยทำงานมาตลอด

บทที่สองของซีรีส์ช่างสิบหมู่นี้อ่านจากเอกสารชุดที่สำนักช่างสิบหมู่เผยแพร่ ทั้งหนังสือแนะนำหน่วยงาน เอกสาร "ลวดลายของชาติไทย" และชุดเอกสารการเขียนตัวภาพที่ถอดจากงานของครูช่างอมร ศรีพจนารถ ทีมฟิจิทัลเรนเดอร์หน้าเอกสารเป็นภาพและอ่านซ้ำเมื่อ 6 ตุลาคม 2569 เพื่อสรุปว่าช่างเขียนทำงานอะไร แบ่งหมวดการเขียนอย่างไร และวางโครงตัวภาพด้วยวิธีไหน

## ช่างเขียนคือใคร ทำไมงานช่างทุกหมู่เริ่มจากแบบร่าง

ช่างเขียนคือหมู่ช่างที่ทำภาพร่างให้งานช่างอื่นทั้งหมด [หนังสือแนะนำสำนักช่างสิบหมู่](https://datasipmu.finearts.go.th/academic/62) หน้า 6 ให้เหตุผลว่า "ไม่ว่าจะเป็นงานช่างใดก็ตาม การเริ่มต้นงานนั้น จะต้องมีการร่างภาพก่อน" แบบร่างทำหน้าที่กำหนดรูปแบบ ขอบข่ายของงาน และช่วยให้การทำงานตรงตามขั้นตอนที่กำหนดจากภาพร่าง

ข้อยกเว้นที่เอกสารระบุมีข้อเดียว คืองานปิดทองที่ "ไม่ต้องใช้การร่างภาพ แต่ใช้ประสบการณ์เป็นสิ่งสำคัญ" ภาพรวมของสิบหมู่ช่างและหน่วยงานที่ดูแลงานนี้ในปัจจุบัน อธิบายไว้ใน[ช่างสิบหมู่คืออะไร หมู่ช่างไทยกับงานแบรนด์แต่ละแบบ](https://phygital.co.th/insights/chang-sip-mu-thai-traditional-craft-groups)

### ช่างเขียนต้องมีคุณสมบัติอะไร

หนังสือแนะนำหน้าเดียวกันระบุว่าช่างที่เขียนภาพร่างต้องมีฝีมือและความชำนาญ มีประสบการณ์ มีสุนทรียศาสตร์ วิสัยทัศน์ และความคิดอ่านทางสร้างสรรค์ จึงจะเป็นช่างเขียนที่ดีได้ รายการนี้รวมทั้งทักษะมือและการคิดงาน เพราะภาพร่างของช่างเขียนต้องกำหนดขอบข่ายงานให้ช่างหมู่อื่นทำตามได้ แบรนด์ที่คัดเลือกนักวาดภาพประกอบใช้เกณฑ์เดียวกันได้ คือดูทั้งฝีมือวาดและความสามารถในการวางแบบให้คนอื่นผลิตต่อ

## งานของช่างเขียนวันนี้แบ่งเป็นสองแบบ

หนังสือแนะนำหน้า 6 แบ่งงานช่างเขียนปัจจุบันเป็นสองแบบ แบบแรกคือช่างเขียนแบบพุทธศิลป์ เช่น การออกแบบเขียนแบบพระอุโบสถ วิหาร และมณฑป แบบที่สองคือช่างเขียนแบบทางศิลปกรรมไทย ซึ่ง "ประกอบด้วยตัวลายและตัวภาพ" และแยกวิธีใช้งานเป็นงานเขียนระบายสีกับงานเขียนลายทอง

ผังของสำนักช่างสิบหมู่วางงานนี้ไว้ใต้กลุ่มประณีตศิลป์ คู่กับงานลายรดน้ำ ช่างเขียนยังเป็นผู้ใช้สีไทยโดยตรง สีฝุ่นจากแม่สีที่ช่างปรุงเอง อธิบายไว้ใน[แม่สีไทย คราม ชาด รง ทำจากอะไร และทำไมเข้มกว่าแม่สีสากล](https://phygital.co.th/insights/thai-primary-colors-indigo-cinnabar-gamboge) ส่วนวิธีที่ช่างเรียกเฉดอ่อนและเข้มของสีเดียวกัน อยู่ใน[ชื่อสีไทย หง มอ ตัด ช่างเรียกเฉดอ่อนเข้มอย่างไร](https://phygital.co.th/insights/thai-color-names-hong-mo-tut-tint-shade)

### ตัวลายกับตัวภาพต่างกันอย่างไร

ตัวลายคือลวดลายที่ใช้ผูกต่อกันเป็นแผ่นหรือแนว ส่วนตัวภาพคือรูปบุคคลและสัตว์ เอกสารของสำนักช่างสิบหมู่แยกสองเรื่องนี้ออกจากกันชัด เอกสาร "ลวดลายของชาติไทย" ว่าด้วยตัวลาย ส่วนชุดเอกสารการเขียนภาพตัวพระ หน้านาง ลิง และสัตว์ ว่าด้วยตัวภาพ งานภาพประกอบของแบรนด์มักต้องใช้ทั้งสองอย่างพร้อมกัน เช่น ตัวละครที่มีลายประดับรอบ แบรนด์จึงควรบอกนักวาดให้ชัดว่าต้องการตัวภาพ ตัวลาย หรือทั้งคู่

## กนก นารี กระบี่ คชะ สี่หมวดของการเขียน

หนังสือแนะนำหน้า 6 เขียนว่าครูช่างเขียนสมัยโบราณ "ได้แบ่งการเขียนไว้เป็นหมวดหมู่ คือ กนก นารี กระบี่ คชะ" เอกสารเล่มนี้ให้แค่ชื่อของสี่หมวด ไม่ได้นิยามทีละหมวด และเอกสารที่ทีมเปิดได้ไม่มีฉบับไหนบอกว่าตัวภาพแต่ละแบบจัดเข้าหมวดใด บทนี้จึงไม่จับคู่หมวดกับตัวภาพเอง

หมวดที่มีเอกสารอธิบายเพิ่มคือกนก [เอกสาร "ลวดลายของชาติไทย"](https://datasipmu.finearts.go.th/academic/39) ซึ่งถอดองค์ความรู้จากครูช่างอมร ศรีพจนารถ ระบุว่าคำว่ากนกเดิมอ่านว่า "กอนก" หมายถึง "ดงนก และดงไม้" และกระหนก "ประดิษฐ์มาจากธรรมชาติ ๓ ชนิด คือ เปลวไฟ สัตว์ และพืชบางชนิด" หน้าเดียวกันยังเล่าว่าบางคนแปลกนกว่าทอง เพราะลายมักลงรักปิดทอง ซึ่งเอกสารเล่าในฐานะการสันนิษฐานที่คลาดเคลื่อน

ลายที่ผูกจากกระหนกมีชื่อเรียกเฉพาะอีกหลายแบบ ตัวอย่างเช่น[ลายกระจัง](https://www.finearts.go.th/traditionalart/view/25584) ที่หน้าความรู้ของสำนักช่างสิบหมู่อธิบายว่าเขียนโดยอาศัยรูปทรงสามเหลี่ยมเป็นรูปทรงบังคับ และเป็นแม่ลายแบบหนึ่งที่นำไปผูกลายต่อได้

### ลายไทยแบ่งเป็นกี่แบบ

คำตอบขึ้นกับว่าแบ่งด้วยเกณฑ์อะไร หนังสือแนะนำแบ่ง "การเขียน" ของครูช่างเป็นสี่หมวด คือ กนก นารี กระบี่ คชะ ส่วนเอกสาร "ลวดลายของชาติไทย" แบ่ง "ลายไทย" เป็นสองชนิด คือลวดลายซึ่งเป็นกระหนก ซึ่งเอกสารถือเป็นแม่บทของการผูกลาย และลวดลายที่อาศัยกระหนกมาช่วยผูก การแบ่งสองแบบนี้มาจากเอกสารต่างฉบับและใช้คนละมิติ จึงไม่ควรตอบเป็นตัวเลขเดียว

## ครูช่างเขียนตัวภาพจากตารางสัดส่วน

ตัวภาพของช่างเขียนไทยเริ่มจากตารางแบ่งช่องก่อนลงเส้นจริง [เอกสาร "การเขียนหน้าพระด้านตรง"](https://datasipmu.finearts.go.th/academic/70) ของสำนักช่างสิบหมู่ แบ่งศีรษะตั้งแต่แนวเกี้ยวถึงคาง "ออกเป็นสามช่องเท่ากัน" แล้ว "แบ่งส่วนศีรษะอีกครั้งเป็น ๕ ช่องเท่ากัน" เพื่อหาความกว้างของส่วนต่าง ๆ บนใบหน้า และกำหนดว่าใบหูมีขนาดหนึ่งในสามช่องจากใต้แนวเกี้ยวถึงคาง

ลำดับการเขียนในเอกสารเดียวกันไปจากโครงสู่รายละเอียด

1. ลากเส้นกลางปาก แนวจมูก ระดับตาและคิ้ว
2. แบ่งเส้นชฎา
3. เขียนเส้นคอและกรองศอ
4. เพิ่มรายละเอียดตาและหู
5. เขียนลวดลายในส่วนละเอียดทั่วไป ซึ่งเอกสารเรียกว่าสอดไส้ลาย เป็นขั้นสุดท้าย

ลำดับนี้ทำให้ช่างหลายคนเขียนตัวภาพเดียวกันได้สัดส่วนตรงกัน เพราะทุกคนเริ่มจากตารางชุดเดียว

### ทำไมตัวพระด้านตรงหาดูยากในจิตรกรรมไทย

เพราะจิตรกรรมไทยเขียนตัวพระด้านข้างและด้านเสี้ยวเป็นหลัก เอกสารการเขียนหน้าพระด้านตรงระบุว่า "ภาพหน้าพระด้านตรงนี้มักไม่ปรากฏในภาพจิตรกรรมมากนัก" ผู้จัดทำจึงถอดภาพหน้าพระด้านข้างของครูช่างอมร ศรีพจนารถ มาเป็นด้านตรงเพื่อใช้เทียบสัดส่วน ข้อนี้มีผลกับงานภาพประกอบ เพราะสื่อของแบรนด์อย่างโลโก้หรือสติกเกอร์มักต้องการตัวละครหันหน้าตรง ซึ่งเป็นมุมที่มีต้นแบบในงานโบราณน้อยที่สุด

## มุมหน้าและท่าปาก ชุดท่าตัวละครแบบไทย

ชุดเอกสารที่สำนักช่างสิบหมู่ถอดจากงานของครูช่างอมร ศรีพจนารถ แยกตัวภาพตามมุมหน้าและท่าปาก ตัวพระมีด้านตรง ด้านเสี้ยว และด้านข้าง หน้านางมีด้านเสี้ยวและด้านข้าง ส่วนตัวลิงแยกเป็นลิงโล้นและลิงยอด ทั้งด้านข้างและด้านเสี้ยว พร้อมท่าปากอ้าและปากหุบ

เอกสารหลายฉบับในชุดนี้เริ่มตัวภาพจากวงกลมเดียวกัน [เอกสารการเขียนภาพพระด้านเสี้ยว](https://datasipmu.finearts.go.th/academic/71) เริ่มขั้นแรกด้วยการเขียนวงกลมเป็นเส้นกะโหลกศีรษะพระ และ[เอกสารการเขียนลิงโล้นข้างปากอ้า](https://datasipmu.finearts.go.th/academic/63) ซึ่งมี 8 ขั้น ใส่หมายเหตุในขั้นที่ 4 ว่าเพิ่มวงกลมเป็นกะโหลกเพื่อให้เห็นสัดส่วนได้ง่ายขึ้น

นักวาดภาพประกอบปัจจุบันมีเอกสารที่ทำหน้าที่ใกล้เคียงกัน เรียกว่าแผ่นหมุนตัวละคร (character turnaround) ซึ่งวาดตัวละครเดียวกันจากหลายมุม ชุดเอกสารของครูช่างจึงเทียบได้กับแผ่นหมุนตัวละครแบบไทย ที่เพิ่มท่าปากเป็นอีกมิติหนึ่ง

### ด้านเสี้ยวกับด้านเพล่เป็นมุมเดียวกันไหม

เป็นมุมเดียวกัน เอกสารของสำนักช่างสิบหมู่ใช้ชื่อเรื่องว่า "การเขียนภาพพระด้านเสี้ยว (ด้านเพล่)" ด้านเสี้ยวคือมุมที่ตัวภาพหันเฉียงจากผู้ดู อยู่ระหว่างด้านตรงกับด้านข้าง ในบรีฟงานภาพประกอบ แบรนด์อาจเรียกมุมนี้ว่ามุมสามในสี่ก็ได้ แต่ถ้าคุยกับช่างไทยหรือผู้รู้ด้านจิตรกรรมไทย การใช้คำว่าด้านเสี้ยวหรือด้านเพล่จะสื่อสารได้ตรงกว่า

## สัตว์ในงานช่างเขียนประกอบจากรูปทรงลาย

ตัวภาพสัตว์ในงานช่างเขียนสร้างจากรูปทรงลายที่ช่างคุ้นมือ ชุดเอกสารของสำนักช่างสิบหมู่มีวิธีเขียนครุฑ นาค หงส์ ราชสีห์ และคชสีห์ [เอกสารการเขียนภาพหงส์](https://datasipmu.finearts.go.th/academic/55) อธิบายว่าหางหงส์เป็นกระหนกครึ่งซีก ซึ่งช่างแบ่งตัวกระหนกเป็นสามส่วน "ส่วนที่ ๑ เรียกว่า เหงา ส่วนที่ ๒ เรียกว่า กราบ และส่วนที่ ๓ เรียกว่า ยอด"

เอกสารเดียวกันเทียบรูปหัวและคอของหงส์กับม้าน้ำว่าคล้ายกันมาก โดยใช้คำว่า "ชะรอย" ซึ่งบอกว่าเป็นข้อสันนิษฐานของผู้เขียนเอกสาร ข้อนี้แสดงวิธีคิดของช่างเขียนที่หยิบรูปทรงจากธรรมชาติมาประกอบกับรูปทรงลาย แล้วได้ตัวภาพที่ไม่มีอยู่จริงในธรรมชาติ

### กระหนกสามตัวคืออะไร

กระหนกสามตัวคือชื่อเรียกแบบชาวบ้านของกระหนกที่แบ่งเป็นสามส่วน เอกสารการเขียนภาพหงส์ระบุว่าส่วนที่หนึ่งเรียกเหงา ส่วนที่สองเรียกกราบ ตามที่ต้นฉบับพิมพ์ และส่วนที่สามเรียกยอด แล้วเขียนว่า "ตามภาษาตลาดหรือชาวบ้านไปเรียกว่า กระหนกสามตัว" การรู้ชื่อส่วนย่อยเหล่านี้ช่วยให้แบรนด์คุยกับช่างได้ละเอียดขึ้น เช่น ขอให้ยอดกระหนกยาวขึ้นหรือเหงาสั้นลง แทนการบอกว่าอยากให้ลายดูพลิ้วกว่าเดิม

## บรีฟนักวาดภาพประกอบตามวิธีของช่างเขียน

บรีฟที่ยืมวิธีของช่างเขียนแยกงานเป็นช่วงชัดเจน แบรนด์ขอแบบร่างโครงก่อน ขอตารางสัดส่วนของตัวละครหลักเป็นเอกสาร ขอชุดมุมด้านตรง ด้านเสี้ยว และด้านข้างพร้อมท่าทางที่จะใช้ในสื่อ แล้วจึงอนุมัติให้ลงรายละเอียดลายและลงสี ลำดับนี้ตรงกับหลักการออกแบบบรรจุภัณฑ์ที่วางโครงก่อนกราฟิก ตามที่อธิบายไว้ใน[ออกแบบแพ็กเกจจิ้ง โครงสร้างกล่องต้องมาก่อนกราฟิก](https://phygital.co.th/insights/packaging-design-agency)

ข้อที่ควรเขียนในบรีฟเพิ่มคือชื่อเรียกที่ใช้ร่วมกัน เช่น ใช้คำว่าด้านเสี้ยวแทนมุมเฉียง และบอกส่วนของลายด้วยชื่อเหงา กราบ ยอด เมื่อต้องการแก้รูปทรง บรีฟลักษณะนี้เป็นงานที่ฟิจิทัลจัดทำให้แบรนด์ที่ต้องการภาพประกอบแบบไทย พร้อมแนบชื่อเอกสารของสำนักช่างสิบหมู่ที่นักวาดใช้ศึกษาวิธีเขียนได้

## สรุป

ช่างเขียนเป็นหมู่ช่างที่ร่างภาพให้งานช่างไทยทุกชนิด ยกเว้นงานปิดทอง หนังสือแนะนำสำนักช่างสิบหมู่แบ่งงานช่างเขียนปัจจุบันเป็นงานเขียนแบบพุทธศิลป์กับงานเขียนแบบทางศิลปกรรมไทยที่มีตัวลายและตัวภาพ และบันทึกว่าครูช่างแบ่งการเขียนเป็นกนก นารี กระบี่ คชะ ชุดเอกสารการเขียนตัวภาพแสดงว่าครูช่างเริ่มจากวงกลมกะโหลกและตารางสัดส่วน แยกมุมด้านตรง เสี้ยว ข้าง และท่าปาก แล้วจึงสอดไส้ลาย แบรนด์ที่ทำภาพประกอบแบบไทยนำลำดับนี้ไปใช้กับบรีฟได้ คือร่างโครง กำหนดสัดส่วนและมุมก่อน แล้วค่อยลงลายและสี

## คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

### ช่างเขียนกับช่างลายรดน้ำเป็นช่างหมู่เดียวกันไหม

สองงานนี้อยู่ด้วยกันในผังของสำนักช่างสิบหมู่ปัจจุบัน แต่ในรายชื่อสิบหมู่ตามกฎหมายเก่า งานลายรดน้ำอยู่กับหมู่ช่างรัก เพราะใช้ยางรักเป็นวัสดุหลัก ซีรีส์นี้จึงแยกลายรดน้ำไปอธิบายในบทช่างรัก

### นักวาดที่ไม่ได้เรียนลายไทยมาโดยตรงเริ่มฝึกจากอะไรได้บ้าง

เริ่มจากเอกสารการเขียนตัวภาพซึ่งเปิดอ่านได้ทีละฉบับในคลังเอกสารวิชาการของสำนักช่างสิบหมู่ แต่ละฉบับมีภาพลำดับขั้นตั้งแต่วงกลมกะโหลกและตารางสัดส่วนจนถึงรายละเอียด และควรฝึกตามลำดับในเอกสาร แทนการลอกภาพสำเร็จ

### นำภาพจากเอกสารของกรมศิลปากรไปใช้ในงานแบรนด์ได้หรือไม่

เอกสารที่เปิดอ่านได้ไม่ได้ระบุเงื่อนไขการนำภาพไปใช้เชิงพาณิชย์ แบรนด์ควรใช้เอกสารเป็นแหล่งเรียนวิธีเขียน แล้วให้นักวาดเขียนตัวภาพขึ้นใหม่ และสอบถามหน่วยงานเจ้าของเอกสารก่อนถ้าต้องการใช้ภาพต้นฉบับ

### ทำไมต้องร่างตัวภาพก่อนลงสี ร่างกับลงสีพร้อมกันได้ไหม

หนังสือแนะนำสำนักช่างสิบหมู่ให้เหตุผลว่าภาพร่างกำหนดรูปแบบและขอบข่ายของงาน และช่วยให้ทำงานตรงตามขั้นตอนที่กำหนด ในงานภาพประกอบของแบรนด์ แบบร่างยังเป็นจุดที่ลูกค้าแก้งานได้ถูกที่สุด เพราะการแก้สัดส่วนหลังลงสีแล้วต้องทำใหม่ทั้งภาพ

### ลายไทยบนบรรจุภัณฑ์ต้องใช้สีอะไร

เอกสารของช่างเขียนไม่ได้กำหนดสีตายตัวสำหรับบรรจุภัณฑ์ งานช่างเขียนแบบดั้งเดิมแยกเป็นงานเขียนระบายสีกับงานเขียนลายทอง แบรนด์ที่อยากได้โทนทองแบบไทยดูชื่อสีและสูตรของสีเหลืองทองได้ใน[สีเหลืองทองไทย รงกับหรดาลต่างกันอย่างไร และสีส้มไทยอีก 10 สี](https://phygital.co.th/insights/thai-yellow-orange-colors-rong-horadan-champa)

## ตัวละครแบรนด์ที่หน้าตาตรงกันทุกภาพ เริ่มจากตารางสัดส่วนแผ่นแรก

ตารางสัดส่วนและชุดมุมตัวละครแบบไทยจาก PHYGITAL AGENCY พร้อมใช้ก่อนนักวาดลงลายและลงสีชิ้นแรก

- [นัดประชุมผ่าน Google Meet](https://calendar.app.google/DotQdE7Ca8LZG6Us5)
- [เพิ่มเพื่อนใน LINE](https://lin.ee/J8Qq8Do)
