# Art Deco ส่วนไหนต้องเห็นมือช่าง อ่านจากคอลเลกชันของ V&A

> ที่มา: https://phygital.co.th/insights/art-deco-design-style-geometric-luxury-guide · เผยแพร่ 20 สิงหาคม 2566 · อ่าน 11 นาที · โดย PARANATH PANARATANA

Art Deco มีทั้งเฟอร์นิเจอร์ทำมือชิ้นเดียวและถ้วยชามจากโรงงาน อ่านบทความของพิพิธภัณฑ์ V&A ว่าลายเพ้นต์มือขายได้เพราะอะไร และแบรนด์ควรเก็บงานมือไว้ตรงไหน

## Key Takeaways

- **พิพิธภัณฑ์ Victoria and Albert (V&A) ในลอนดอนอธิบายว่า Art Deco เป็นชื่อที่เพิ่งตั้งในทศวรรษ 1960** — ยุคนั้นเรียกกันว่า Style Moderne และงานที่เป็นหมุดหมายคือนิทรรศการศิลปะตกแต่งและอุตสาหกรรมสมัยใหม่ที่ปารีสปี 1925
- **สไตล์เดียวกันมีทั้งเฟอร์นิเจอร์ทำมือชิ้นเดียวสำหรับคนไม่กี่คน และชุดน้ำชาจากโรงงานที่คนชั้นกลางซื้อได้** — V&A เล่าว่าหลังตลาดหุ้นตกปี 1929 งานเปลี่ยนจากงานช่างฝีมือไปหาวัสดุใหม่ที่ผลิตจำนวนมากได้
- **ลาย Crocus ของ Clarice Cliff ปี 1928 ขายได้มากทันทีเพราะเห็นชัดว่าเพ้นต์มือทั้งหมด** — และถูกผลิตในโรงงานโดยทีมช่างเพ้นต์ เป็นตัวอย่างว่าร่องรอยมือคนกับการผลิตจำนวนมากอยู่ด้วยกันได้

เจ้าของแบรนด์ที่คิดจะทำสินค้าหรือของขวัญสไตล์ Art Deco ต้องตอบคำถามหนึ่งก่อนสั่งผลิต คือส่วนไหนควรให้ลูกค้าเห็นว่ามีมือคนทำ และส่วนไหนปล่อยให้เครื่องจักรทำได้ บทนี้อ่านบทความชุด Art Deco ของพิพิธภัณฑ์ V&A ทีละชิ้นงานเพื่อตอบคำถามนั้น

Art Deco คือสไตล์การออกแบบช่วงทศวรรษ 1920-1930 ที่ใช้รูปทรงเรขาคณิต ลวดลายจากหลายวัฒนธรรม และวัสดุที่ดูมีราคา คนทั่วไปจำสไตล์นี้จากเส้นซิกแซก ลายรัศมีพระอาทิตย์ และสีทอง แต่คอลเลกชันของ V&A ให้ภาพที่ใช้ตัดสินใจได้มากกว่านั้น เพราะเก็บทั้งงานช่างที่ทำด้วยมือทีละชิ้นและของใช้ที่ออกจากโรงงานเป็นพันชิ้นไว้ในสไตล์เดียวกัน

## Art Deco ในคำอธิบายของ V&A

[บทความแนะนำ Art Deco ของ V&A](https://www.vam.ac.uk/articles/an-introduction-to-art-deco) (แก้ไขล่าสุด 17 เมษายน 2024) เปิดด้วยข้อสังเกตว่า Art Deco อาจไม่ใช่สไตล์เดียว แต่เป็นการผสมแหล่งบันดาลใจหลายทาง ทั้งศิลปะยุโรปในอดีต ศิลปะแนวหน้าร่วมสมัย บัลเล่ต์รัสเซีย ศิลปะพื้นบ้าน และภาพของเมืองในยุคเครื่องจักร ชื่อ Art Deco เองเพิ่งถูกตั้งในทศวรรษ 1960

| ช่วงเวลา                  | เหตุการณ์ตามบทความของ V&A                                                                      |
| -------------------------- | ------------------------------------------------------------------------------------------------- |
| ก่อนสงครามโลกครั้งที่ 1 | Art Nouveau หมดความนิยม ลายพืชและดอกไม้ถูกนำมาปรับเป็นลายที่เรียบขึ้น               |
| พฤศจิกายน 1922             | การขุดพบสุสานตุตันคาเมน ทำให้ลายดอกบัว แมลงสการับ และพีระมิดแพร่ไปทั่ว             |
| ปี 1925                    | นิทรรศการ Exposition Internationale des Arts Décoratifs et Industriels Modernes ที่ปารีส         |
| ปลายทศวรรษ 1920           | รูปทรงเรขาคณิตจากศิลปะแนวหน้าเข้าไปอยู่ในของใช้เล็ก ๆ เช่น กล่องแป้งและกล่องบุหรี่ |
| หลังปี 1929               | ตลาดหุ้นตก กลางทศวรรษ 1930 สไตล์นี้ถูกมองว่าเป็นความหรูที่ไม่จริง                    |

ที่มา: บทความ An introduction to Art Deco และ Art Deco global influences ของ V&A

### ทำไม V&A บอกว่า Art Deco ไม่ใช่สไตล์เดียว

เพราะนักออกแบบยุคนั้นหยิบของจากหลายแหล่งมาผสมกัน V&A ยกตัวอย่างลายผ้าที่ปรับจากลายพืชของ Art Nouveau ชามโลหะของ Josef Hoffmann ที่ส่งอิทธิพลให้ช่างเงินรุ่นต่อมา และรูปทรงจากขบวนการศิลปะหลายกลุ่มที่นักวิจารณ์อังกฤษและอเมริกันเรียกรวมว่า Jazz Moderne หรือ Zigzag Moderne สำหรับแบรนด์ แปลว่าการบรีฟงานว่า "เอาแบบ Art Deco" ยังกว้างเกินไป ต้องระบุว่าหมายถึงเส้นเรขาคณิต ลายจากวัฒนธรรมโบราณ หรือวัสดุหรูหรา

## โต๊ะของ Ruhlmann งานมือชิ้นเดียวสำหรับคนไม่กี่คน

ปลายบนสุดของ Art Deco คืองานทำมือชิ้นเดียว [บทความเรื่อง Art Deco ในบ้านของ V&A](https://www.vam.ac.uk/articles/art-deco-in-the-home) เล่าว่าหลังสงครามโลกครั้งที่ 1 นักออกแบบเฟอร์นิเจอร์หันไปหาความสุข ความหรูหรา และการหลีกหนีความจริง ใช้ผิวไม้หายากและวัสดุแปลกตา ทำชิ้นเฉพาะสำหรับคนร่ำรวยไม่กี่คน

Emile-Jacques Ruhlmann เป็นช่างที่ V&A ยกเป็นตัวอย่างของงานตกแต่งภายในระดับสูงที่ทำด้วยมือ เขาเรียกงานที่ดีที่สุดของตัวเองว่า "ชิ้นล้ำค่า" และเป็นหนึ่งในผู้แสดงงานที่โดดเด่นของนิทรรศการที่ปารีส โต๊ะเครื่องแป้งลายดอกบัวของเขาใช้ไม้เขตร้อนหลายชนิดฝังลวดลาย ส่วนโต๊ะเขียนหนังสือของ Edward Maufe ที่ V&A เก็บไว้ทำด้วยมือจากไม้มะฮอกกานีผิวทองคำขาว

### งานทำมือชิ้นเดียวยังมีที่ทางในธุรกิจวันนี้ไหม

มี แต่เป็นตลาดคนละแบบกับสินค้าทั่วไป งานของ Ruhlmann ขายให้ลูกค้าที่จ้างทำเฉพาะตัว ราคาและจำนวนจึงถูกกำหนดด้วยเวลาของช่าง ไม่ใช่กำลังผลิตของโรงงาน แบรนด์ที่อยากใช้งานแบบนี้มักใช้เป็นชิ้นจัดแสดงหน้าร้าน ของขวัญสำหรับลูกค้ากลุ่มเล็ก หรือรุ่นพิเศษที่มีจำนวนจำกัด ไม่ใช่สินค้าหลักที่ต้องมีของพร้อมส่งทุกวัน

## แก้วของ Lalique ศิลปะที่ออกจากแม่พิมพ์

René Jules Lalique เริ่มจากทำเครื่องประดับแบบ Art Nouveau แล้วหันมาทำแก้ว [บทความเรื่อง Lalique ของ V&A](https://www.vam.ac.uk/articles/art-deco-ren%C3%A9-jules-lalique) เล่าว่าเขาผลิตแจกันแก้วอัดแม่พิมพ์ที่โรงงานในแคว้นอาลซัส ประเทศฝรั่งเศส และเป็นผู้นำด้านการผลิตงานออกแบบเชิงพาณิชย์ในช่วงเดียวกับนิทรรศการปารีส

จุดเด่นของงาน Lalique คือความต่างระหว่างแก้วใสกับแก้วฝ้า บางชิ้นเติมผิวเคลือบ สีเคลือบ หรือกระจกสี หลังนิทรรศการครั้งนั้น เขาเพิ่มสีเข้าไปในสินค้ารุ่นขายทั่วไป และนำลายรูปคนจากแจกันใบหนึ่งไปใช้ซ้ำในงานชิ้นอื่น V&A สรุปว่าการผลิตแก้วศิลปะที่ใช้งานได้จริงในจำนวนมากทำให้งานของเขาเป็นที่ต้องการของคนทั่วไป

| ชิ้นงาน                                                  | วิธีผลิต                           | ใครซื้อได้               |
| --------------------------------------------------------- | ----------------------------------- | -------------------------- |
| แจกันแก้วอัดแม่พิมพ์                                  | แม่พิมพ์ในโรงงาน ผลิตซ้ำได้    | คนทั่วไป ตามคำของ V&A   |
| แผงกระจกในตู้รถไฟ Côte d'Azur Pullman Express ปี 1928 | งานสั่งทำสำหรับการตกแต่งภายใน | บริษัทเดินรถที่ว่าจ้าง |
| เครื่องประดับฝากระโปรงรถ Spirit of the Wind          | แก้วหล่อ                           | เจ้าของรถยนต์             |

ที่มา: บทความ Art Deco: René Jules Lalique ของ V&A

### แม่พิมพ์ทำให้งานหมดคุณค่าของงานช่างไหม

กรณีของ Lalique ตอบว่าไม่จำเป็น แม่พิมพ์ถูกออกแบบโดยคนที่รู้จักวัสดุดีพอจะสร้างความต่างระหว่างแก้วใสกับแก้วฝ้า คุณค่าจึงย้ายจากมือที่ทำทีละชิ้นไปอยู่ที่การออกแบบแม่พิมพ์และการคุมคุณภาพ สำหรับแบรนด์ที่สั่งผลิตของพรีเมียม คำถามจึงไม่ใช่ว่าใช้แม่พิมพ์หรือไม่ แต่เป็นว่าใครออกแบบแม่พิมพ์ และผิวงานที่ออกมายังมีรายละเอียดที่ลูกค้ามองเห็นหรือเปล่า

## ลาย Crocus รอยพู่กันที่ลูกค้ามองเห็น

[บทความเรื่อง Clarice Cliff ของ V&A](https://www.vam.ac.uk/articles/art-deco-clarice-cliff) เล่าเรื่องนักออกแบบเซรามิกชาวอังกฤษที่นำ Art Deco เข้าไปในครัวของบ้านทั่วไป งานชุดแรกของเธอชื่อ Bizarre ใช้สีสดและลายเรขาคณิต ขายดีทันทีเพราะเป็นสไตล์ที่คนนิยมและราคาไม่แพง ต่อมาเธอเพิ่มลายอีกหลายร้อยลาย

ปี 1928 Cliff ออกแบบลาย Crocus เป็นดอกไม้สีส้ม น้ำเงิน และม่วง แต่ละดอกวาดด้วยการปาดพู่กันขึ้น แล้วคว่ำชิ้นงานเพื่อวาดใบสีเขียวเป็นเส้นบาง ๆ ระหว่างดอก V&A เขียนว่าลายนี้เห็นชัดว่าเพ้นต์มือทั้งหมด จึงขายได้มากทันทีและกลายเป็นลายประจำตัวของเธอ

### ลายเพ้นต์มือผลิตในโรงงานได้อย่างไร

ด้วยทีมคน V&A ระบุว่า Cliff ได้รับทีมช่างเพ้นต์หญิงมาทำลาย Crocus และในช่วงท้ายของทศวรรษเดียวกัน ท่ามกลางเศรษฐกิจถดถอย เธอกับทีมผลิตจาน เหยือก กาน้ำชา และถ้วยสำหรับใช้ในบ้าน ชิ้นงานออกจากโรงงานของ Newport Pottery แต่ลายบนผิวยังเป็นงานมือ ลายถูกออกแบบให้วาดซ้ำได้ด้วยจังหวะพู่กันไม่กี่แบบ ช่างหลายคนจึงวาดลายเดียวกันได้ ขณะที่รอยพู่กันของแต่ละชิ้นยังต่างกันเล็กน้อย

## ถ้วย Vogue เมื่อรูปทรงสวยแต่ใช้ไม่สะดวก

ไม่ใช่ทุกงาน Art Deco ที่ลูกค้าพอใจ บทความเรื่อง Art Deco ในบ้านของ V&A เล่าถึงชุดน้ำชากระเบื้องเคลือบทรง Vogue ที่ Eric Slater ออกแบบให้ Shelley Potteries ชุดนี้ขายได้ดี รูปทรงเรขาคณิตเข้ากับลาย Art Deco หลายแบบ แต่ถ้วยทรงกรวยกับหูจับสามเหลี่ยมทึบถูกวิจารณ์

ลูกค้าบางคนบ่นว่าปากถ้วยกว้างทำให้เครื่องดื่มเย็นเร็ว สอดนิ้วผ่านหูจับทึบไม่ได้ และแขวนถ้วยเก็บไม่ได้ ถ้วยทรงกรวยของ Clarice Cliff ในบทความของ V&A ก็ใช้รูปทรงแนวเดียวกัน คือหูจับสามเหลี่ยมและโถน้ำตาลทรงกรวย

### รูปทรงเรขาคณิตกับการใช้งานขัดกันเสมอไหม

ไม่เสมอ แต่ต้องทดลองกับคนใช้จริงก่อนผลิต ปัญหาของถ้วย Vogue ไม่ได้อยู่ที่ความสวย แต่อยู่ที่มือคนถือ ปากคนดื่ม และที่เก็บในครัว ซึ่งเป็นสิ่งที่ภาพร่างบนกระดาษไม่บอก แบรนด์ที่ทำแก้ว ขวด หรือกล่องทรงเรขาคณิตควรทำตัวอย่างจริงให้ลูกค้าหรือพนักงานลองถือ ลองเท ลองวางซ้อน แล้วจดสิ่งที่ติดขัดก่อนสั่งผลิตจำนวนมาก

## หลังตลาดหุ้นตก งานมือถอยให้วัสดุใหม่

V&A เล่าว่าหลังวิกฤตตลาดหุ้นวอลล์สตรีท ตลาดงานตกแต่งภายในระดับหรูได้รับผลกระทบหนัก ความต้องการของใช้ราคาไม่แพงเพิ่มขึ้น งานออกแบบจึงเคลื่อนออกจากงานช่างฝีมือไปหารูปลักษณ์ที่เข้ากับวัสดุใหม่และการผลิตแบบอุตสาหกรรม

วัสดุที่นิยมในทศวรรษต่อมาคือเหล็กชุบโครเมียม อะลูมิเนียม กระจกเงา กระจกสี และพลาสติกยุคแรกอย่าง Bakelite ซึ่งเลียนผิวหรูของงานยุคก่อนได้ในราคาต่ำ วิทยุตั้งโต๊ะกลายเป็นของใช้ในบ้านทั่วไป ส่วนประติมากรรมกวางตัวเล็กที่ John Skeaping ออกแบบให้ Wedgwood ปี 1927 ขายได้ดีเพราะรูปทรงเรียบพอจะหล่อชิ้นเดียวด้วยเทคนิคราคาถูก

### มีงาน Art Deco ที่ยังผลิตอยู่จนวันนี้ไหม

มี บทความแนะนำ Art Deco ของ V&A ยกโคมไฟตั้งโต๊ะ PH ที่ Poul Henningsen ออกแบบในเดนมาร์กปี 1927 ว่าผลิตต่อเนื่องมาตั้งแต่เปิดตัวโดยปรับเพียงเล็กน้อย V&A สรุปว่าจุดแข็งของ Art Deco มาจากการยอมรับทั้งขนบเดิมและความทันสมัย และการผสมความหรูกับการใช้งานเข้าด้วยกัน ไม่ใช่ความสวยของผิวงานอย่างเดียว

## แบ่งงานมือกับงานเครื่องในสินค้าสไตล์ Art Deco

ตัวอย่างจากคอลเลกชันของ V&A ชี้ว่าแบรนด์ไม่ต้องเลือกระหว่างงานมือทั้งหมดกับงานโรงงานทั้งหมด ห้าข้อนี้ใช้แบ่งงานก่อนบรีฟช่างหรือโรงงาน

* **เลือกจุดที่ลูกค้าจับหรือมองใกล้** เช่น ฝากล่อง หูจับ หรือลายบนผิว แล้วเก็บงานมือไว้ที่จุดนั้น
* **ออกแบบลายให้วาดซ้ำได้** ด้วยจังหวะมือไม่กี่แบบ แบบที่ลาย Crocus ทำ ช่างหลายคนจึงทำลายเดียวกันได้
* **ให้แม่พิมพ์ทำส่วนที่ต้องเหมือนกันทุกชิ้น** และให้คนที่รู้จักวัสดุเป็นผู้ออกแบบแม่พิมพ์
* **ทำตัวอย่างจริงให้คนลองใช้** ก่อนผลิตจำนวนมาก เพื่อไม่ให้ซ้ำปัญหาของถ้วย Vogue
* **บอกลูกค้าว่าชิ้นงานต่างกันเล็กน้อย** ทั้งบนฉลากและในภาพสินค้า

## สรุป

Art Deco ตามคำอธิบายของ V&A คือการผสมแหล่งบันดาลใจหลายทางที่มีหมุดหมายที่นิทรรศการปารีสปี 1925 และมีทั้งงานทำมือชิ้นเดียวของ Ruhlmann แก้วอัดแม่พิมพ์ของ Lalique และเซรามิกเพ้นต์มือจากโรงงานของ Clarice Cliff ลาย Crocus ปี 1928 ขายได้เพราะลูกค้าเห็นรอยมือ ส่วนถ้วย Vogue ถูกบ่นเพราะใช้ไม่สะดวก แบรนด์ที่ทำสินค้าสไตล์นี้จึงควรเลือกจุดที่ให้เห็นงานมือ และทดลองกับคนใช้จริงก่อนผลิต

## คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

### Art Deco ต่างจาก Art Nouveau อย่างไร

V&A อธิบายว่า Art Nouveau เป็นสไตล์ช่วงปลายศตวรรษที่ 19 ที่หมดความนิยมก่อนสงครามโลกครั้งที่ 1 และเป็นต้นทางหนึ่งของ Art Deco ลายพืชและดอกไม้ของ Art Nouveau ถูกนำมาปรับให้เรียบและเป็นเส้นตรงมากขึ้น งานของ Josef Hoffmann กับ Charles Rennie Mackintosh ที่เป็นเรขาคณิตกว่า เป็นสะพานระหว่างสองสไตล์

### ทำไมงาน Art Deco จำนวนมากใช้ลายอียิปต์

บทความเรื่องอิทธิพลจากทั่วโลกของ V&A ระบุว่า Howard Carter ขุดพบสุสานตุตันคาเมนในเดือนพฤศจิกายน 1922 และจุดความสนใจของคนทั่วไป ลายแมลงสการับ อักษรภาพ และพีระมิดจึงปรากฏทั้งบนเสื้อผ้าและหน้าโรงภาพยนตร์ ผู้ออกแบบที่อยากใช้ลายจากวัฒนธรรมอื่นวันนี้ควรศึกษาความหมายของลายก่อนใช้

### ลาย Art Deco บนบรรจุภัณฑ์ควรพิมพ์หรือเพ้นต์มือ

ขึ้นกับจำนวนและราคาขาย ของขวัญรุ่นจำกัดที่ลูกค้าจะเปิดดูใกล้ ๆ ได้ประโยชน์จากงานมือบางส่วน เช่น ลายเซ็นช่างหรือจุดสีที่เติมด้วยมือ ส่วนกล่องที่ผลิตเป็นหมื่นชิ้นควรพิมพ์ทั้งหมดแล้วลงทุนกับโครงสร้างกล่องแทน รายละเอียดเรื่องโครงสร้างอยู่ในบทความ [ออกแบบแพ็กเกจจิ้ง โครงสร้างกล่องต้องมาก่อนกราฟิก](https://phygital.co.th/insights/packaging-design-agency)

### ช่างฝีมือไทยทำงานสไตล์ Art Deco ได้ไหม

ได้ รูปทรงเรขาคณิต งานฝังลาย และงานเคลือบเป็นเทคนิคที่ช่างเซรามิก ช่างไม้ และช่างโลหะใช้อยู่แล้ว สิ่งที่ต้องคุยให้ชัดคือจำนวน ระยะเวลา และความต่างระหว่างชิ้นที่ยอมรับได้ ย่านที่รวมผู้ประกอบการงานฝีมือในกรุงเทพฯ อธิบายไว้ในบทความ [Bangkok Design Week ย่านเจริญกรุง งานฝีมือ 467 แห่งปี 2564](https://phygital.co.th/insights/bangkok-design-week-creative-economy-global-city)

### สไตล์ถัดจาก Art Deco ในซีรีส์นี้คืออะไร

ซีรีส์ยุคศิลปะของฟิจิทัลต่อด้วย [Swiss Style กริดที่รองรับสองภาษาและใช้ซ้ำได้ทั้งปี](https://phygital.co.th/insights/swiss-style-international-typographic-design-guide) ซึ่งเป็นโปสเตอร์สวิสยุคหลังสงครามที่ให้ความชัดเจนมาก่อนการตกแต่ง และ [Memphis Design เปิดตัวครั้งเดียว สื่อทั่วโลกพูดถึงเพราะอะไร](https://phygital.co.th/insights/memphis-design-movement-colorful-geometric-guide) กลุ่มออกแบบจากมิลานต้นทศวรรษ 1980 ที่ Design Museum ในลอนดอนระบุว่าได้แรงบันดาลใจบางส่วนจาก Art Deco

## งานมือที่ลูกค้ามองไม่เห็นในภาพสินค้า เท่ากับค่าแรงช่างที่แบรนด์จ่ายไปโดยไม่ได้ขายออก

PHYGITAL AGENCY ถ่ายภาพระยะใกล้และภาพช่างขณะทำงานสำหรับสินค้ารุ่นพิเศษ ให้รายละเอียดของงานมือไปถึงลูกค้าที่ซื้อผ่านหน้าจอ

- [นัดประชุมผ่าน Google Meet](https://calendar.app.google/DotQdE7Ca8LZG6Us5)
- [เพิ่มเพื่อนใน LINE](https://lin.ee/J8Qq8Do)